ახალი შეთანხმება მკაცრი პირობებით
ირანმა და ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტომ (აესს) თანამშრომლობის ახალი ჩარჩოს შესახებ განაცხადეს, რაც სააგენტოს შეფასებით, გადაუჭრელი საკითხების მოგვარების შესაძლებლობას იძლევა. აესს-ის გენერალურმა დირექტორმა, რაფაელ გროსიმ, აღნიშნა, რომ შეთანხმება ყველა ბირთვულ ობიექტს მოიცავს, რამაც საერთაშორისო დონეზე ფრთხილი ოპტიმიზმი გამოიწვია. თუმცა, თეირანის ოფიციალურმა პირებმა მალევე განმარტეს, რომ ეს თანამშრომლობა უმეტესწილად პირობითი იქნება, რამაც სრული გამჭვირვალობისადმი მათი ერთგულების მიმართ ეჭვები გააჩინა.
გადაწყვეტილების ფონი
ეს განცხადება ირანსა და დასავლეთის ქვეყნებს შორის ბირთვული პროგრამის გამო გამწვავებული დაძაბულობის ფონზე გაკეთდა. 2018 წელს ერთობლივი ყოვლისმომცველი სამოქმედო გეგმიდან (JCPOA) აშშ-ის გასვლის შემდეგ, ირანმა მნიშვნელოვნად გააფართოვა ბირთვული საქმიანობა, რამაც აესს-ის შეშფოთება გამოიწვია. სააგენტო არაერთხელ ითხოვდა წვდომას არადეკლარირებულ ობიექტებზე, სადაც ბირთვული მასალების არსებობას ეჭვობდნენ, რაზეც თეირანი უარს ამბობდა. ბ-ნი გროსის ვიზიტი და მიღწეული შეთანხმება ფართოდ განიხილება, როგორც მცდელობა, თავიდან აიცილონ ირანის საწინააღმდეგო რეზოლუციის მიღება აესს-ის მმართველთა საბჭოზე, რაც ქვეყნის საერთაშორისო იზოლაციას კიდევ უფრო გააღრმავებდა.
სტრატეგიული შედეგები და ანალიზი
მიუხედავად თავდაპირველი დადებითი შეფასებისა, ირანის მიერ წამოყენებული პირობები ფუნდამენტურად არღვევს შეთანხმების არსს. უფროსმა მომლაპარაკებელმა აბას არაღჩიმ განაცხადა, რომ ინსპექტორების ნებისმიერი დაშვება ეროვნული უშიშროების უმაღლესი საბჭოს თანხმობას საჭიროებს. ეს პირობა ირანის ხელისუფლებას ფაქტობრივად ვეტოს უფლებას ანიჭებს ნებისმიერ ინსპექტირებაზე, რაც დამოუკიდებელ და უპირობო ზედამხედველობას პრაქტიკულად შეუძლებელს ხდის. გარდა ამისა, თეირანმა ღიად გააფრთხილა, რომ თუ ევროპული ქვეყნები გაეროს სანქციების აღსადგენად „სნეპბექის მექანიზმს“ აამოქმედებენ, შეთანხმება სრულად გაუქმდება. ეს ტაქტიკა აესს-თან ტექნიკურ თანამშრომლობას პირდაპირ უკავშირებს ბირთვული შეთანხმების პოლიტიკურ ბედს და მას ვაჭრობის საგნად იყენებს.
დასკვნა
საბოლოო ჯამში, ირანსა და აესს-ს შორის გამოცხადებული ჩარჩო უფრო ტაქტიკურ მანევრს ჰგავს, ვიდრე გამჭვირვალობისკენ გადადგმულ რეალურ ნაბიჯს. ზედაპირული დათმობების შეთავაზებით, ირანი ცდილობს შეამსუბუქოს საერთაშორისო წნეხი, განხეთქილება შეიტანოს დასავლეთის ქვეყნებს შორის და მოიგოს დრო ბირთვული მიზნების მისაღწევად. ინსპექტირებებზე დაწესებული მკაცრი პირობები ამ შეთანხმებას მოკლევადიანი კრიზისის მართვის ინსტრუმენტად აქცევს და არა მყარ გადაწყვეტად, რაც ირანის ბირთვული პროგრამის ძირითად საკითხებს კვლავ გადაუჭრელს ტოვებს.
