ირანის ბირთვული პროგრამა გეოპოლიტიკურ კონტექსტში

1. ირანის ბირთვული პოზიციის სტრატეგიული ლოგიკა

ირანის ბირთვული პოზიცია ყალიბდება შეკავების კომპლექსური ლოგიკით, რომელიც აერთიანებს ასიმეტრიულ ტაქტიკებს, ზღურბლოვან შესაძლებლობებს და სტრატეგიულ ბუნდოვანებას. ისლამური რესპუბლიკა შეგნებულად პოზიციონირებს საკუთარ თავს როგორც „ზღურბლოვანი ბირთვული ძალა“, რომელიც ავითარებს იარაღის შესაქმნელად საჭირო მასალებსა და ცოდნას, თუმცა თავს იკავებს ღიად ბირთვული არსენალის შექმნისგან[1]. ესე წოდებული „იაპონური ვარიანტი“ თეირანს აძლევს შესაძლებლობას სწრაფად აწარმოოს ბირთვული იარაღი, მის რეალურად შექმნის გარეშე, ფორმალურად დარჩეს ბირთვული იარაღის გაუვრცელებლობის ხელშეკრულების (NPT) ფარგლებში და ამავდროულად მოიპოვოს ფარული შეკავების უნარი[1]. 2024 წლის შუა პერიოდში ირანმა იმდენად გააუმჯობესა შესაძლებლობები, რომ მისი სავარაუდო გაწყვეტის დრო — პერიოდი, რომელიც საჭიროა ბომბისთვის საკმარისი ბგჲფ მასალის საწარმოებლად — შემცირდა ერთ კვირაზე ნაკლებად ერთი ბომბისთვის საჭირო ურანის ოდენობის დასამზადებლად[13]. ამგვარი პროგრესი ასახავს თეირანის მიზანს, მაქსიმალურად გაზარდოს თავისი უსაფრთხოების არჩევანი: როგორც ერთ-ერთ ანალიზში ნათქვამია, „2024 წლის შუა პერიოდისთვის ირანს შეეძლო ერთ ბომბზე საკმარისი ბირთვული მასალის წარმოება ერთ კვირაზე ნაკლებ დროში… ხოლო ხუთი ბომბისთვის დაახლოებით სამი კვირის განმავლობაში“[13]. ეს მკვეთრად შემოკლებული ვადები თეირანს სთავაზობს მოლაპარაკების ბერკეტს და ძლიერ შეკავების სიგნალს, მიუხედავად იმისა, რომ მას არ გაუტარებია ქობინის საცდელი აფეთქება.
შეკავება ბუნდოვანების გზით. თეირანი მის ბირთვულ შესაძლებლობებთან დაკავშირებულ ბუნდოვანებას სტრატეგიულ იარაღად იყენებს. ბირთვული იარაღის ღია გამოცდისგან თავშეკავებითა და განგებ ბუნდოვანი პოზიციის შენარჩუნებით, ირანი ცდილობს ბირთვული იარაღის შესაძლო ფლობის შეკავების ეფექტის მიღწევას ისე, რომ თავიდან აიცილოს ღია არსენალის გამოცხადებით გამოწვეული დიპლომატიური და სამხედრო ზიანი\[1]. ირანის ოფიციალური პირები კვლავ ამტკიცებენ, რომ მათი პროგრამა მშვიდობიანია, თუმცა უპრეცედენტო 60%-იანი ურანის გამდიდრება და მარაგი (120 კგ-ზე მეტი, რაც თითქმის სამი ბომბისთვისაა საკმარისი) სხვაგვარ სურათს გვიჩვენებს\[1]. ირანი რჩება „ერთადერთ ქვეყნად, რომელიც ამ დონეზე ამდიდრებს ურანს დადასტურებული ბირთვული იარაღის პროგრამის გარეშე“, რაც მიზანმიმართულ ზღურბლოვან სტრატეგიაზე მიუთითებს\[1]. ეს ბუნდოვანება ვრცელდება დოქტრინაზეც: ირანს არ გააჩნია ოფიციალური ბირთვული დოქტრინა, თუმცა მისი მიდგომა პირობითობის ნიშნებს შეიცავს. 2024 წლის აპრილში, ისლამური რევოლუციური გვარდიის ერთ-ერთმა უფროსმა მეთაურმა, აჰმად ჰაღთალაბმა — რომელიც ბირთვულ ობიექტებზე პასუხისმგებელია — განაცხადა, რომ „სიონისტური რეჟიმის მუქარები ირანის ბირთვულ ობიექტებზე გვაიძულებს გადავხედოთ ჩვენს ბირთვულ დოქტრინას და გადავიდეთ წინა მოსაზრებებისგან განსხვავებულ გზაზე“\[2]. ფაქტობრივად, ირანის ლიდერები მიანიშნებენ, რომ იარაღის რეალური წარმოება ამ ეტაპზე პოლიტიკური გადაწყვეტილების მიღმაა, თუმცა სწრაფად შეიძლება განხორციელდეს, თუკი ეგზისტენციური საფრთხეები მოიმატებს. ეს განზრახ ბუნდოვანება მოწინააღმდეგეებს არაწარმატებულ მდგომარეობაში ამყოფებს და შეკავების ეფექტს შესაძლებლობებზე მეტად ავრცელებს.

მრავალდარგობრივი და ასიმეტრიული შეკავება. ირანის შეკავების სტრატეგია არ შემოიფარგლება მხოლოდ ბირთვული სფეროთი; ის ინტეგრირებულია ასიმეტრიული შესაძლებლობების ფართო სპექტრში. ისლამური რევოლუციური გვარდიის კორპუსი (IRGC) მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ირანის ძალის პროექციაში რაკეტების, დრონების და რეგიონული პროქსი ქსელების საშუალებით. ეს ინსტრუმენტები ქმნიან მრავალდარგობრივ შეკავებას, რომელიც ავსებს ირანის ბირთვულ ზღურბლოვან პოზიციას. მაგალითად, ირანის მასშტაბური ბალისტიკური რაკეტების პროგრამა უზრუნველყოფს პლატფორმას, რომელიც მომავალში ბირთვული ქობინების გადამზიდველად შეიძლება იქცეს, რითაც აძლიერებს ირანის ფარული შეკავების სანდოობას. ირანის თავდაცვის დოქტრინა ღიად ეფუძნება „აქტიურ შეკავებას“, რაც გულისხმობს წინასწარ განსაზღვრული საპასუხო დარტყმებით მუქარას თავდასხმის შემთხვევაში, რითაც შეკავების მექანიზმი კიდევ უფრო მყარდება აგრესიის ხარჯების გაზრდით\[1]. თეირანმა ეს აქტიური შეკავება პრაქტიკაშიც გამოიყენა: 2024 წლის აპრილში, ირანმა პირველად განახორციელა მასშტაბური პირდაპირი სარაკეტო და დრონული თავდასხმა ისრაელზე („ნამდვილი დაპირების ოპერაცია“) სირიაში ირანელ პერსონალზე ისრაელის თავდასხმის საპასუხოდ\[15]. ირანიდან გაუშვეს 300-ზე მეტი ჭურვი ისრაელის ქალაქების მიმართულებით — ეს იყო გაბედული ასიმეტრიული პასუხი, რომელიც მიანიშნებდა, რომ ირანი ჰორიზონტალურად გაამწვავებს კონფლიქტს (რაკეტებითა და პროქსებით), თუკი მის საფუძველს ან ტერიტორიას დარტყმა მიადგება\[15]. ეს უპრეცედენტო პირდაპირი თავდასხმა ირანიდან აჩვენებს მის ახალ მზადყოფნას, გამოიყენოს არაბირთვული ძალა შეკავების დასასჯელად — თუნდაც ბირთვული იარაღით შეიარაღებული მოწინააღმდეგის წინააღმდეგ. ირანის სარდლებმა ღიად გააფრთხილეს ისრაელი, რომ ნებისმიერი დარტყმა ირანის ბირთვულ ობიექტებზე უპასუხოდ არ დარჩება და მოჰყვება მასირებული რაკეტების ცეცხლი ისრაელის ბირთვულ ობიექტებზე\[2]. ამგვარი მუქარები ასახავს ირანის მცდელობას, შეკავება მოახდინოს კონვენციური საპასუხო შესაძლებლობებით და ამავდროულად შეინარჩუნოს ბირთვული ვარიანტი სარეზერვოდ.

იდეოლოგია და რეალპოლიტიკა ერთად განსაზღვრავენ თეირანის პოზიციას. რეჟიმის რევოლუციური იდეოლოგია — როგორიცაა ლოზუნგი „სიკვდილი ამერიკას“ და ისრაელის არაღიარება — შეიძლება ირაციონალურ ფანატიზმად აღიქმებოდეს. თუმცა ბირთვულ სფეროში ირანის ქცევა ძირითადად პრაგმატული და უსაფრთხოებაზე ორიენტირებული იყო. უზენაესი ლიდერის ხშირად მოხსენიებული ფეტვა ბირთვული იარაღის წინააღმდეგ (რომელიც მათ „ჰარამად“ აცხადებს) უზრუნველყოფს თავშეკავების იდეოლოგიურ საფარველს\[2], თუმცა ირანის ზღურბლოვანი სტრატეგია ცივი რეალპოლიტიკური გათვლების გამოვლენაა: რეჟიმის გადარჩენა და რეჟიმის ცვლილების თავიდან აცილება უმაღლესი პრიორიტეტებია. როგორც ერთ-ერთი ამერიკული ანალიზი აღნიშნავს, „ბირთვული შეკავებით ირანი უმთავრესად იღებს პრევენციული ამერიკული თავდასხმის საფრთხის მოხსნის ეფექტს“\[8]. სხვა სიტყვებით, ირანის ლიდერებმა დაინახეს სადამ ჰუსეინისა და მუამარ კადაფის ბედი — რომლებსაც ბირთვული შეკავება არ ჰქონდათ — და კიმ ჩენ ინის ჩრდილოეთ კორეის გადარჩენა ბირთვული ფარით. ამ სტრატეგიულმა გაკვეთილმა ირანს უბიძგა რეალპოლიტიკური ინტერესისკენ, შეექმნა თუნდაც ფარული ბირთვული შესაძლებლობა. ვაშინგტონში ზოგიერთი პირიც აღიარებს ირანის რაციონალურ მოტივს: „რეჟიმის გადარჩენის საუკეთესო გზა, მათი აზრით, ბირთვული იარაღის ფლობაა, რადგან როცა ბირთვული იარაღი გაქვს, არავინ გესხმის თავს,“ — აღნიშნა ამერიკის სენატორმა ლინდსი გრეჰამმა ღიად\[9]. შესაბამისად, მიუხედავად რევოლუციური რიტორიკისა, ირანის ბირთვული პოზიცია ფუნდამენტურად დაცვითია — მაღალი რისკის მქონე სადაზღვევო პოლიტიკა უცხოური თავდასხმისა ან იძულებითი რეჟიმის ცვლილების წინააღმდეგ\[9].

ამავდროულად, თეირანი აბალანსებს გადარჩენის ამ ლოგიკას იდეოლოგიურ ნარატივებთან, რომლებიც მიმართულია ქვეყნის შიგნით და მუსლიმურ სამყაროში აუდიტორიებისთვის. რეჟიმი წარმოაჩენს ბირთვულ პროგრამას როგორც ტექნოლოგიური თვითკმარობისა და დასავლური „ჰეგემონიური“ ზეწოლისადმი წინააღმდეგობის სიმბოლოს. ირანის ლიდერები ყოველი შესაძლო კომპრომისის ჩარჩოებში ჩამოყალიბებას ისე წარმოსახავენ, თითქოს ეს არის დათმობა, რომელიც დასავლეთის ძალებს იძულებით წაართვეს, და არა პრინციპების მიტოვება. ეს რთული ბალანსი — რომელიც აერთიანებს „არც აღმოსავლეთი, არც დასავლეთი“ რევოლუციურ სიამაყესა და პრაგმატულ უსაფრთხოების საჭიროებებს — განმარტავს ირანის პოზიციის დახვეწილ ბუნდოვანებას. შეჯამებით, ირანის სტრატეგიული ლოგიკა ბირთვული განვითარების ზღვრამდე მიყვანაა — შეკავების მაქსიმიზაცია ბომბთან სიახლოვის გზით — თუმცა ღია გავრცელების ხარჯების თავიდან არიდებით. რაკეტებთან, დრონებთან და მებრძოლ პროქსებთან ინტეგრირებულად და დოქტრინულ ბუნდოვანებაში შეფუთულად, ეს პოზიცია ისწრაფვის მტერთა შეკავებას მრავალ მიმართულებაში. ეს არის სტრატეგია, რომელიც აერთიანებს იდეოლოგიურ დაუმორჩილებლობას და რეალპოლიტიკის ცივ ლოგიკას, გამიზნული რეჟიმის გადარჩენისთვის მტრულ გარემოში.

2. რეგიონული უსაფრთხოების არქიტექტურა: ირანი და არაბული ბლოკი

2025 წლის ახლო აღმოსავლეთის უსაფრთხოების ლანდშაფტი განისაზღვრება ირანსა და არაბულ სახელმწიფოებს შორის გამწვავებული დაპირისპირებით, სადაც ეს ქვეყნები სულ უფრო მჭიდროდ ინაცვლებენ ისრაელთან მიმართებით. ამგვარად ფორმირებული რეგიონული უსაფრთხოების ახალი არქიტექტურა აპირისპირებს ირანის გავლენის ღერძს და არაბულ-იზრაელის ბლოკს, რომელიც მკვიდრდება ნორმალიზაციის შეთანხმებებისა და საერთო საფრთხეების აღქმის საფუძველზე. შედეგია გახლეჩილი რეგიონი: ერთი მხრივ ირანი და მისი „წინააღმდეგობის ღერძი“ პროქსი ძალებით, მეორე მხრივ აშშ-ის მხარდაჭერილი სუნიტურ არაბული ბანაკი, რომელიც ირანის შეკავების მიზნით ფარულად თანამშრომლობს ისრაელთან. ამ დინამიკის გასაგებად საჭიროა ირანის გავლენის სფეროების რუკა და მათ საპირისპიროდ ჩამოყალიბებული არაბული ალიანსების ანალიზი.

როგორც რუკა აჩვენებს, ირანმა 1979 წლის რევოლუციის შემდეგ ჩამოაყალიბა მებრძოლი პროქსებისა და პარტნიორების ქსელი მინიმუმ ექვს ქვეყანაში. აქ შედის შიიტური მილიციები ერაყში (მაგ. ქატაიბ ჰეზბოლა, ასაიბ აჰლ ალ-ჰაქი), ასადის მხარდამჭერი ძალები სირიაში, ჰეზბოლა ლიბანში, ჰამასი და ისლამური ჯიჰადი პალესტინის ტერიტორიებზე და ჰუთების ამბოხებულები იემენში. IRGC-ის ელიტურმა ქუდსის ძალებმა ამ ჯგუფებს მიაწოდეს იარაღი, გაწვრთნა და დაფინანსება, რაც ერთად ცნობილია როგორც „წინააღმდეგობის ღერძი“ და ირანის ძალაუფლების პროექციისთვისაა გამიზნული, დასავლეთთან მოკავშირე არაბული ხელისუფლებების შესასუსტებლად. ამ ღერძის მეშვეობით ირანი ცდილობს მოიპოვოს სტრატეგიული სიღრმე: მაგალითად, ჰეზბოლას რაკეტების არსენალი ლიბანში (დაახლოებით 130,000-ზე მეტი რაკეტა) პირდაპირ საფრთხეს უქმნის ისრაელს და ირანზე თავდასხმის შემთხვევაში საფასურს ზრდის. ანალოგიურად, პროირანული მილიციები ერაყსა და სირიაში თეირანს სთავაზობენ წინწასულ ბაზებს და სახმელეთო კორიდორს ლევანტისკენ. იემენში, ირანის მხარდაჭერილი ჰუთები ჩათრეული არიან საუდის არაბეთის დამაზარალებელ ომში და უკვე მიაყენეს დარტყმები საავიაციო და სარაკეტო იარაღით საუდისა და არაბთა გაერთიანებულ საემიროებს — მკაფიო მაგალითი იმისა, თუ როგორ იყენებს ირანი თავის გეოგრაფიულ ქსელს გავლენის გასაფართოებლად პროქსების გზით.

ირანის გაფართოებული გავლენის საპასუხოდ, სუნიტურმა არაბულმა სახელმწიფოებმა უპრეცედენტოდ შეკრეს ძალები და ხშირად ისრაელის ჩუმი თანამშრომლობით აყალიბებენ ბალანსის შემქმნელ ბლოკს. სპარსეთის ყურის არაბი მონარქები — საუდის არაბეთისა და არაბთა გაერთიანებული საემიროების ხელმძღვანელობით — ირანის რეგიონულ ჩარევასა და პოტენციურ ბირთვულ შეიარაღებას ეგზისტენციურ საფრთხედ აღიქვამენ. საერთო საფრთხის აღქმამ ყოფილი მეტოქეები ურთიერთთანამშრომლამდე მიიყვანა. განსაკუთრებით აღსანიშნავია, რომ ბოლო წლებმა დააჩქარეს არაბულ-იზრაელის ნორმალიზაცია 2020 წლის „აბრაჰამის შეთანხმებების“ ფარგლებში, რომელთა მიხედვითაც გაერთიანებულმა საემიროებმა, ბაჰრეინმა და სხვებმა ოფიციალური ურთიერთობები დაამყარეს ისრაელთან. მიუხედავად იმისა, რომ საუდის არაბეთს 2025 წლისთვის ისრაელთან ოფიციალურად ნორმალიზებული ურთიერთობა არ ჰქონია, მან ჩამოაყალიბა უჩუმარი უსაფრთხოების შეთანხმება, რომელიც დაზვერვისა და ირანის წინააღმდეგ კოორდინაციაზეა დაფუძნებული. დღესდღეობით არაბული სახელმწიფოები და ისრაელი რეგულარულად პოულობენ საერთო ინტერესს: მაგალითად, ერთობლივი საჰაერო თავდაცვის ინიციატივები და დაზვერვის თანამშრომლობა მიმართულია ირანული რაკეტებისა და დრონული თავდასხმების წინააღმდეგ, რომლებიც რეგიონს აწუხებს (მაგალითად, 2019 წელს ირანის მიერ მოთხოვნილი დარტყმა საუდის ნავთობ ობიექტებზე). როგორც ერთ-ერთ ანალიზში ნათქვამია, „ამერიკის შეერთებული შტატები, ისრაელი და ბევრი არაბული სახელმწიფო დღეს მიზნად ისახავს ირანის გავლენისგან ახლო აღმოსავლეთის გათავისუფლებას — იშვიათი კონსენსუსი.“\[7] ამ იშვიათმა თანხვედრამ ფაქტობრივად შექმნა დე ფაქტო კოალიცია ისრაელსა და მთავარ არაბულ ძალებს შორის, სადაც ამერიკა ასრულებს უსაფრთხოების გარანტორის როლს. ეს წარმოადგენს რეგიონული არქიტექტურის სერიოზულ გადალაგებას, რომელიც ძველ არაბულ-იზრაელის დაპირისპირებას ცვლის ახალ დაყოფით — არაბულ-იზრაელური ბლოკი ირანის წინააღმდეგ.

სპარსეთის ყურის დინამიკა კიდევ უფრო აძლიერებს ამ ბლოკთა დაპირისპირების ხაზს. 1980-იანი წლებიდან ირანსა და საუდის არაბეთს შორის მიმდინარეობს მეტოქეობა, რომელსაც ხშირად ახლო აღმოსავლეთის „ცივ ომად“ მოიხსენიებენ. ისინი მხარს უჭერენ ერთმანეთის საწინააღმდეგო მხარეებს კონფლიქტებში — ლიბანიდან ბაჰრეინამდე, სირიიდან იემენამდე — უმეტესწილად სუნიტურ-შიიტური დაყოფის ხაზებზე. 2025 წლისთვის ეს მეტოქეობა გრძელდება, თუმცა მისი კონტურები შეცვლილია. დიპლომატიური მოულოდნელობის შედეგად, საუდის არაბეთმა და ირანმა 2023 წლის მარტში, ჩინეთის შუამავლობით, დიპლომატიური ურთიერთობები აღადგინეს. ამ დათბობამ ნაწილობრივ შეასუსტა პირდაპირი დაპირისპირება — რიადმა, მაგალითად, მოლაპარაკება დაიწყო იემენის ომის დასრულებაზე. თუმცა საუდის მმართველები კვლავ სკეპტიკურად უყურებენ ირანის ბირთვულ და რეგიონულ ამბიციებს. საუდის ლიდერებმა მიანიშნეს, რომ თუკი ირანი ბირთვულ იარაღს შეიძენს, რიადიც ეცდება საკუთარი ბირთვული შესაძლებლობის განვითარებას (ან მინიმუმ, მოითხოვს ბირთვულ გარანტიას რომელიმე დიდ ძალასთან). ამგვარად, მიუხედავად 2023 წლის დაახლოების ფორმალური ხასიათისა, ღრმა სტრატეგიული უნდობლობა კვლავ რჩება. სხვა ყურის სახელმწიფოებიც იზიარებენ ამ ორმხრივობას: არაბთა გაერთიანებული საემიროები ინარჩუნებენ დიპლომატიურ და სავაჭრო კავშირებს ირანთან, თუმცა პარალელურად აძლიერებენ უსაფრთხოების თანამშრომლობას ისრაელთან (მაგალითად, საემიროები იყენებენ ისრაელის მიერ მოწოდებულ საჰაერო თავდაცვისა და დაზვერვის სისტემებს ირანული რაკეტებისგან დასაცავად). არსებითად, არაბული სახელმწიფოები მიჰყვებიან „დაზღვევის სტრატეგიას“ — ინარჩუნებენ ირანთან კავშირს პროვოკაციის თავიდან ასაცილებლად, მაგრამ ამავდროულად იარაღდებიან და თანამშრომლობენ ისრაელთან და ამერიკასთან, რათა შეაკავონ ირანის ძალაუფლება.

სპარსეთის ყურის ფარგლებს მიღმა, ლევანტი და მესოპოტამია ირან-არაბული დაპირისპირების ძირითადი ასპარეზებია. ერაყში ირანი მძლავრ გავლენას ფლობს შიიტურ მილიციებსა და პოლიტიკურ მოკავშირეებზე მეშვეობით, რაც აძრწუნებს ერაყის სუნიტ მეზობლებს. იორდანია და ყურის ქვეყნები შიშობენ, რომ ერაყი შესაძლოა ირანის კლიენტად გადაიქცეს და თეირანის გავლენა მათ საზღვრებამდე გაავრცელოს. ამის საპირისპიროდ, ერაყის არაბი ლიდერები ცდილობენ თავიანთი სახელმწიფოს არაბულ სივრცეში ინტეგრირებას (მაგალითად, ერაყის მონაწილეობა არაბული ლიგის ინიციატივებში), ირანის გავლენის დაბალანსების მიზნით. სირიაში, ირანის ინტერვენციამ ბაშარ ასადის გადასარჩენად მას რეგიონის შიგნით ფაქტობრივად დომინანტური გარე ძალა გახადა, რუსეთის გვერდით. ეს არაბულ ქვეყნებს აშფოთებს; თავდაპირველად მათ მხარი დაუჭირეს სირიის მეამბოხეებს, თუმცა 2023-24 წლებში არაბული მთავრობები თავდაპირველი პოზიციიდან გადაინაცვლეს და დაიწყეს დამასკოსთან ურთიერთობების აღდგენა (მაგალითად, სირიის დაბრუნება არაბთა ლიგაში 2023 წელს), იმ იმედით, რომ ამით შეასუსტებდნენ თეირანის გავლენას. როგორც ერთ-ერთმა ყურის მაღალჩინოსანმა აღნიშნა, ასადის „არაბულ კარავში დაბრუნება“ ნაწილობრივ მიზნად ისახავს ირანის გავლენის განელებას სირიაში\[11]. იმავდროულად ლიბანში, ირანის პროქსი ჰეზბოლა პრაქტიკულად აღემატება არაბული ან დასავლური გავლენის ყველა მცდელობას, ამყარებს ირანის ძალაუფლებას ისრაელის ჩრდილოეთ საზღვარზე. ამ ბალანსის დარღვევამ არაბული სახელმწიფოები (მაგალითად, ყურის ქვეყნები) ლიბანთან ურთიერთობებისგან დისტანცირებისა ან წინაპირობების დაწესებისკენ უბიძგა (მაგალითად, დახმარების კავშირი ჰეზბოლას შეზღუდვასთან) — რაც ჯერჯერობით უშედეგო აღმოჩნდა.

არაბულ-ისრაელის ახალმა ნორმალიზაციამ და სამხედრო თანხვედრამ, რომელიც ბოლო წლებში ჩამოყალიბდა, რეგიონულ უსაფრთხოების არქიტექტურაში მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა. ისრაელი, რომელიც ოდესღაც იზოლირებული იყო რეგიონში, დღეს ღიად მონაწილეობს სამხედრო სწავლებებსა და უსაფრთხოების დიალოგებში სპარსეთის ყურის პარტნიორებთან. 2022 წელს, მაგალითად, ისრაელი მონაწილეობდა ამერიკის მიერ ორგანიზებულ საზღვაო წვრთნებში საუდის არაბეთისა და არაბთა გაერთიანებული საემიროების ძალებთან ერთად — სწავლებები ირანული საზღვაო საფრთხეების წინააღმდეგ იყო არაპირდაპირად მიმართული. კიდევ ერთი თანამშრომლობის სფეროა ირანული რაკეტების შესახებ წინასწარი გაფრთხილების მონაცემების გაზიარება. საბოლოო ჯამში, ყალიბდება მზარდად ინტეგრირებული საჰაერო თავდაცვისა და უსაფრთხოების ქსელი, რომელიც აკავშირებს ისრაელსა და არაბულ სახელმწიფოებს. ეს ირანისთვის მზარდ სტრატეგიულ გამოწვევას წარმოადგენს: თეირანი აღარ ეჯახება დაქსაქსულ არაბულ მეტოქეებს, არამედ სულ უფრო კოორდინირებულ ფრონტს, რომელსაც ისრაელის განვითარებული სამხედრო ტექნოლოგიები და ამერიკის სამხედრო ყოფნა (მაგალითად, ამერიკული ბაზები კატარში, ბაჰრეინში და არაბთა გაერთიანებულ საემიროებში) აძლიერებს. ეს არაბულ-ისრაელის კონსენსუსი ირანის შეკავებაზე ათი წლის წინ თითქმის წარმოუდგენელი იქნებოდა, მაგრამ სწორედ ირანის ქმედებებმა — სარაკეტო დარტყმებმა, საუდის ნავთობის ექსპორტზე დრონული თავდასხმებმა და ჰუთების მიერ სპარსეთის ყურის გადაზიდვებზე განხორციელებულ თავდასხმებზე მხარდაჭერამ — არაბი ლიდერები დაარწმუნა, რომ ისრაელი შედარებით ნაკლებ ბოროტებად — და თუნდაც აუცილებელ პარტნიორად — უნდა მიიჩნიონ არაკონტროლირებად ირანთან შედარებით.

ამ მტრულ გარემოშიც კი, ირანი ცდილობს არაბულ-ისრაელის ბლოკის დაბალანსებას მეზობელ ნეიტრალურ ან გაურკვეველ სახელმწიფოებთან საფრთხის აღქმის შემცირებით. თეირანმა ბოლო წლებში წამოიწყო „მეზობლების პოლიტიკა“, რომელიც მიზნად ისახავს დაახლოებას და ნდობის მშენებლობას სპარსეთის ყურის სახელმწიფოებთან და სხვებთან. ამ პოლიტიკაში შედიოდა მაღალი დონის ვიზიტები და სავაჭრო მოლაპარაკებები არაბთა გაერთიანებულ საემიროებთან, ყატართან, ომანთან და ფარული დიპლომატიური კონტაქტები ეგვიპტესთან და იორდანიასთან. როგორც ერთ-ერთ ანალიზშია აღნიშნული, „თეირანი ცდილობს თავისი არაბი მეზობლების საფრთხის აღქმა შეამციროს მეზობლური პოლიტიკის განხორციელებითა და ორმხრივი დიპლომატიური ურთიერთობების გაფართოებით.“\[1] ამ ძალისხმევის ცენტრში იდგა 2023 წლის საუდი–ირანის შეთანხმება. ირანი ასევე შეუერთდა მრავალმხრივ ფორუმებს, როგორიცაა ბაღდადის კონფერენცია (ერაყთან, იორდანიასთან, საფრანგეთთან და სხვებთან ერთად), რათა ნაკლებად მუქარისმტანი იმიჯი წარმოეჩინა. მიზანია თავიდან აიცილოს სუნიტური ერთიანი ფრონტის ჩამოყალიბება ირანის წინააღმდეგ და გამოიყენოს არაბულ ინტერესებსა და ისრაელის ან ვაშინგტონის პრიორიტეტებს შორის არსებული შესაძლო განსხვავებები. ამ დაზღვევით სტრატეგიას შერეული შედეგები მოჰყვა — მაშინ როცა ზოგიერთი ყურის სახელმწიფო მიესალმება დეესკალაციას, არცერთი არ დაღწევია აშშ-ს ან ისრაელთან უსაფრთხოების კავშირებს. მიუხედავად ამისა, ირანის დიპლომატიურმა ჩართულობამ მაინც გახსნა არხები, რომლებიც შემთხვევითი ესკალაციების შეზღუდვაში შეიძლება სასარგებლო აღმოჩნდეს.

შეჯამებით, რეგიონული უსაფრთხოების წესრიგი პოლარიზებულია: ერთი მხრივ ირანის გავლენის სფეროა, მეორე მხრივ კი — არაბულ-ისრაელის კოალიცია. სპარსეთის ყურის არაბული სახელმწიფოები და ისრაელი შეკრულია საერთო მიზნის ირგვლივ — ირანის ძალაუფლების შეკავება — რაც ახალ გეოპოლიტიკურ გასწორებას ქმნის, რომელიც „აბრაჰამის შეთანხმებებამდე“ წარმოუდგენელი იყო. ირანის ფართო პროქსი ქსელი მას აძლევს წინა ხაზებზე ყოფნის შესაძლებლობას არაბულ სამყაროში, მაგრამ ამავდროულად აძლიერებს მეზობლების უარეს შიშებს და უბიძგებს მათ ალიანსების გაძლიერებისკენ. ეს დაძაბული თამაშ-წონასწორობის მდგომარეობა აშკარად ვლინდება იემენიდან ლიბანამდე — კონფლიქტის ზონებისა და გავლენის რუკაზე, რომელიც ცივი ომის მეტოქეობას ჰგავს. მომავალი წლების ახლო აღმოსავლეთის სტაბილურობა სწორედ ამ ბალანსზე იქნება დამოკიდებული: შეძლებს თუ არა არაბულ-ისრაელის შეთანხმება ირანის რევოლუციური ექსპანსიონიზმის შეჩერებას, თუ თეირანი მოახერხებს მეზობლებთან დაახლოებას, რათა აიცილოს ღრმა — შესაძლოა სამხედრო — დაპირისპირება.

3. ისრაელის სტრატეგიული დოქტრინა და ფარული ომი

ისრაელი ირანის ბირთვულ მისწრაფებას ეგზისტენციურ საფრთხედ მიიჩნევს და შეიმუშავა მრავალფენიანი სტრატეგია — როგორც ღიად განცხადებული, ისე ფარული — თეირანისთვის ბომბის შეძენის აღსაკვეთად. ისრაელის მიდგომის ცენტრალურ ნაწილს წარმოადგენს ბეგინის დოქტრინა — ხანგრძლივი სტრატეგიული პრინციპი, რომლის მიხედვითაც ისრაელი არ დაუშვებს, რომ მტრულად განწყობილმა რეგიონულმა სახელმწიფომ ბირთვული იარაღი შეიძინოს. დოქტრინა დასახელებულია პრემიერ-მინისტრ მენახემ ბეგინის სახელზე, რომელმაც 1981 წელს გასცა ბრძანება ერაყის ოსირაკის რეაქტორის საჰაერო დაბომბვაზე. ამ პრინციპმა განსაზღვრა ისრაელის ქმედებები ბირთვული პროგრამების წინააღმდეგ ერაყში, სირიაში და ახლა — ირანში. პრაქტიკაში, ეს ნიშნავს, რომ ისრაელი მზად არის ცალმხრივად გამოიყენოს ძალა ბირთვული შესაძლებლობების განადგურებისთვის მანამ, სანამ ისინი ოპერაციულად ფუნქციური გახდებიან. 1981 წლის ივნისში ისრაელის საჰაერო ძალებმა განახორციელეს ცნობილი დარტყმა ოსირაკზე, ხოლო 2007 წელს — საიდუმლო ოპერაცია სირიის ალ-კიბარის რეაქტორზე — ორივე შემთხვევა წარმოადგენდა დოქტრინის „ნულოვანი ბირთვული იარაღი მტრებისთვის“ წითელი ხაზის გატარებას. ირანის პროგრამის პროგრესის ფონზე, ისრაელის ლიდერებმა არაერთხელ გაუსვეს ხაზი, რომ „ყველა ვარიანტი განხილვადია“, რაც მიანიშნებს მზადყოფნაზე, ირანის ბირთვულ ობიექტებზე დარტყმის განხორციელებაზე, თუკი დიპლომატია ვერ გაამართლებს. პრემიერ-მინისტრმა ბენიამინ ნეთანიაჰუმ 2012 წელს გაეროში სიტყვით გამოსვლისას პირდაპირ დახატა წითელი ხაზი ბომბის ილუსტრაციაზე, რათა ეჩვენებინა ის ზღვარი (დაახლოებით 90%-იანი გამდიდრება), რომლის გადაკვეთის შემთხვევაში ისრაელი იმოქმედებდა. ეს პრევენციული დოქტრინა კვლავაც არის ისრაელის ფართო სტრატეგიის განუყოფელი ნაწილი: საჭიროების შემთხვევაში ისრაელი სამხედრო გზით შეეცდება ირანი ბირთვული სტატუსის მიღწევამდე შეაჩეროს[4].

თუმცა ირანის წინააღმდეგ ოსირაკის ტიპის ღია სამხედრო ქმედება ბევრად უფრო რთულია, რადგან ირანის ბირთვული ობიექტები ფართოდაა განთავსებული და კარგად გამაგრებული. შესაბამისად, ისრაელმა ფარული ომის ტაქტიკას მიმართა — საბოტაჟი, კიბერშეტევები და მკვლელობები — ირანის პროგრამის შესაფერხებლად, ფართომასშტაბიანი ომის გამწვავების გარეშე. ბოლო 15 წელზე მეტი დროის განმავლობაში მიმდინარეობს ჩრდილოვანი კამპანია, რომელიც ხშირად ედარდება ისრაელის მოსადს, და მიზანში იღებს ირანის ბირთვულ მეცნიერულ პერსონალს, ლოგისტიკურ ჯაჭვებს და გამდიდრების ინფრასტრუქტურას. 2010-2012 წლებში მინიმუმ ოთხი ბირთვული მეცნიერი (მაჯიდ შაჰრიარი, დარიუშ რეზაინეჟადი, მოსტაფა აჰმადი როშანი და სხვები) ლიკვიდირებულ იქნა, ძირითადად მაგნიტური ბომბების ან ავტომობილიდან სროლის მეშვეობით — ოპერაციები, რომლებიც ფართოდ მიეწერება ისრაელს\[14]. ეს ფარული კამპანია დროებით შეჩერდა JCPOA-ს პერიოდში, მაგრამ 2020 წლის ბოლოს განახლდა დრამატული შედეგით: ირანის ბირთვული პროგრამის მთავარი ფიგურა, მოჰსენ ფახრიზადე, მოკლეს რთულად დაგეგმილ თავდასხმაში თეირანის მახლობლად. დამკვირვებლების თქმით, ფახრიზადეს მნიშვნელობა ისეთი იყო, რომ მისი მკვლელობა ირანის პროგრამისთვის იმგვარად საზიანო აღმოჩნდა, როგორც ქასემ სოლეიმანის დაკარგვა IRGC-ისთვის. ისრაელის ოფიციალური პირები ოფიციალურად არ აღიარებენ მონაწილეობას, თუმცა არაპირდაპირ მიანიშნებენ კმაყოფილებაზე — ასეთი ლიკვიდაციები მიზნად ისახავს ირანს წაართვას საკვანძო ექსპერტიზა და შიში დათესოს ბირთვული შეიარაღების პროცესში ჩართულ პირებში.

ადამიანური სამიზნეების გარდა, ისრაელმა ირანის ბირთვული ობიექტები და მასალები დააზიანა საბოტაჟით. ყველაზე ცნობილი შემთხვევა იყო ამერიკა-ისაარელის მიერ გავრცელებული „Stuxnet“-ის კიბერვორმი 2009–2010 წლებში, რომელმაც ირანის ნათანზის გამდიდრების სადგურში დააზიანა და გაანადგურა დაახლოებით 1,000 ცენტრიფუგა. ეს კიბერ-ოპერაცია, რომელიც ისრაელის მხრიდან არასდროს იქნა ოფიციალურად აღიარებული, წარმოადგენდა უნიკალურ შესაძლებლობას ირანის პროგრამის ჩუმად ჩაშლისთვის. ამის შემდეგ ირანის ბირთვულ ობიექტებზე რამდენიმე იდუმალი აფეთქება და ელექტროენერგიის გათიშვა მოხდა. 2020 წლის ივლისში აფეთქებამ დააზიანა ნათანზში ცენტრიფუგების ასამბლეის საამქრო, ხოლო 2021 წლის აპრილში შეტევამ დააზიანა ობიექტის ელექტროსისტემა, დროებით შეაჩერა გამდიდრების პროცესი — ორივე შემთხვევა მიეწერა მოსადს, სავარაუდოდ, ადგილობრივად დამონტაჟებული ასაფეთქებელი მოწყობილობით. ამ ფარულმა ოპერაციებმა ირანის პროგრესი მუდმივი შეფერხებებისა და გაურკვევლობის რეჟიმში მოაქცია და თეირანი აიძულა, დამატებით დაეხარჯა რესურსები დაცვისა და რეზერვული ინფრასტრუქტურის შექმნაზე. ჯამში, ისრაელმა დრო მოუტანა საერთაშორისო თანამეგობრობას — ტაქტიკურად შეაფერხა ირანის ბირთვული იმპულსი იმ ფონზე, როცა დიპლომატია ჩიხში შევიდა.

ბირთვული „წითელი ხაზების“ დაცვის პოლიტიკა ისრაელს ჯაშუშობისა და სადაზვერვო ოპერაციების სფეროშიც შეიყვანა. 2018 წელს გაბედული ოპერაციის ფარგლებში, მოსადის აგენტებმა შეაღწიეს თეირანის ერთ-ერთ საწყობში და ნახევარი ტონა მოცულობის საიდუმლო ბირთვული არქივი მოიპარეს — ათასობით დოკუმენტი, რომლებიც ირანის წარსულ ბირთვული იარაღის შექმნის მცდელობებს აღწერდა. ეს მასალა, რომელიც მოგვიანებით ნაწილობრივ გაასაჯაროვა პრემიერ-მინისტრმა ნეთანიაჰუმ, არა მხოლოდ უხერხულად გამოავლინა ირანის მოტყუება (დადასტურდა ბირთვული იარაღის დიზაინის შემუშავება 2003 წლამდე), არამედ ისრაელს დაუტოვა ღრმა ინფორმაცია ირანის საიდუმლო ობიექტებისა და გეგმების შესახებ. ეს სადაზვერვო უპირატესობა სავარაუდოდ განსაზღვრავდა ისრაელის შემდგომ ფარულ მოქმედებებს. ირანში მოქმედი ისრაელი ჯაშუშები (რეპორტების მიხედვით, ადგილობრივი ოპოზიციონერების დახმარებით) ეჭვმიტანილნი არიან ოპერაციებში, რომლებიც მოიცავდა ბირთვულ ობიექტებში ასაფეთქებლების დამონტაჟებას და კომპონენტების მარშრუტის თვალყურის დევნას. ყოველ ჯერზე, როცა ირანი გადაადგილებს სენსიტიურ მასალებს, მას უწევს დაძაბულობაში ყოფნა — შიშით, რომ ისრაელის დაზვერვა ნაბიჯით წინ არის. ეს მუდმივი წნეხი აიძულებს ირანს მეტი სიფრთხილე გამოიჩინოს და აფერხებს მის მოქმედებების ტემპს.

ამასთანავე, ისრაელი ახორციელებს საერთაშორისო კამპანიას დიპლომატიური წითელი ხაზების განსაზღვრისა და ზეწოლის მოსაზიდად. ისრაელის ოფიციალური პირები რეგულარულად უზიარებენ დაზვერვის მონაცემებს ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტოს (IAEA), რათა დააყენონ ეჭვმიტანილი ირანული ობიექტების შემოწმების მოთხოვნა. ისრაელი ასევე მოუწოდებს მსოფლიო დიდ ძალებს მოლაპარაკებებში მკაცრი პოზიციის დაკავებისკენ — მაგალითად, ირანში გამდიდრების ნულოვანი დონე და ავტომატური სანქციების აღდგენა გარკვეული ზღვრის დარღვევის შემთხვევაში. მიუხედავად იმისა, რომ ისრაელი არ იყო JCPOA-ს ხელმომწერი, მისი გავლენა მაინც იგრძნობოდა; 2022 წელს ისრაელის დიპლომატიამ ხელი შეუწყო იმას, რომ ამერიკა უარზე დარჩა IRGC-ის ტერორისტული სიიდან ამოღებაზე — ირანის ერთ-ერთი მთავარი მოთხოვნა, რამაც მოლაპარაკებები ჩიხში შეიყვანა. ისრაელის ლიდერები ხაზს უსვამენ, რომ „ცუდი შეთანხმება სჯობს საერთოდ არაფერს არ ნიშნავს“ — რაც იმპლიციტურად აფრთხილებს, რომ ისინი იტოვებენ ქმედების თავისუფლებას, თუკი დიპლომატია არ იქნება შედეგიანი. ამ პოზიციას მხარს უჭერს სამხედრო მზადება: ისრაელის თავდაცვის ძალებმა აშკარად გააძლიერეს მზადება ირანზე შორ მანძილზე თავდასხმისთვის — მათ შორის ტანკერების შეძენითა და სპეციალიზებული საბრძოლო მასალის (მაგ. ბეტონის გამნგრევი ბომბების) მოპოვებით. ამ მზადების საჯაროდ წარმოჩენა ისახავს მიზნად გააძლიეროს ისრაელის სამხედრო მუქარის სანდოობა — როგორც უკიდურესი ზომა, თუკი ფარული ტაქტიკები და საერთაშორისო დიპლომატია ორივე წარუმატებელი აღმოჩნდება.

მნიშვნელოვანია ისიც, რომ ისრაელის სტრატეგიული დოქტრინა ფუნქციონირებს თავისი საკუთარი — თუმცა არადეკლარირებული — ბირთვული არსენალის ჩრდილში. ფართოდ არის მიჩნეული, რომ ისრაელს გააჩნია მნიშვნელოვანი ბირთვული მარაგი (შეფასებები მერყეობს 80-დან 200-მდე ქობინამდე), რომელიც წარმოადგენს საბოლოო შეკავების იარაღს\[1]. მიუხედავად იმისა, რომ ოფიციალურად არ არის დადასტურებული, ეს არსენალი აძლევს ისრაელს თავდაჯერებულობას ბირთვული ამბიციების მქონე მოწინააღმდეგეების წინააღმდეგ: ისრაელის ოფიციალური პირები ვარაუდობენ, რომ თუკი ირანი ოდესმე რამდენიმე ბომბსაც კი შეიძენს, ისრაელის მეორე დარტყმის შესაძლებლობა (მაგალითად, ბირთვული ქობინებით აღჭურვილი წყალქვეშა ნავები) შეკავების მექანიზმად იმუშავებს. თუმცა ისრაელის მიზანია თავიდან აიცილოს ამ საფრთხის ეტაპამდე მისვლა. შესაბამისად, ბეგინის დოქტრინა და ფარული კამპანია მიზნად ისახავს ირანის ბირთვულ იარაღამდე მიღწევის თავიდან შეჩერებას — და არა ორმხრივ შეკავებაზე დაყრდნობას. ისრაელი სტრატეგები ხშირად მოიხმობენ ჰოლოკოსტის ისტორიულ პრეცედენტს და ამტკიცებენ, რომ ებრაული სახელმწიფო ვერ დაეყრდნობა მხოლოდ შეკავებას ან გაჩერებას რეჟიმის წინააღმდეგ, რომელიც ღიად მოითხოვს ისრაელის განადგურებას. ეს ეგზისტენციური აზროვნება ამართლებს გაბედულ და ზოგჯერ ექსტრალეგალურ ქმედებებს უცხო ტერიტორიაზეც — როგორც მკვლელობის პროგრამის მაგალითები აჩვენებს. თუმცა ასეთ ტაქტიკას თან ახლავს რისკები — ირანმა რამდენიმე შემთხვევაში პასუხი გასცა უცხოეთში ისრაელებზე მიმართული ფარული ოპერაციებით — ისრაელი მაინც თვლის, რომ უმოქმედობის რისკი ბევრად უფრო მაღალია.

ფარული ომი ირანს რეალურ ფასად დაუჯდა, თუმცა ვერ მოახერხა ირანის ბირთვული პროგრესის გადამწყვეტად შეჩერება. თეირანმა საპასუხო ნაბიჯებად გააძლიერა ობიექტები და მათი ნაწილი მიწისქვეშ გაატანა (მაგალითად, ცენტრიფუგების ნაწილი გადაიტანა ფორდოს ქვეშმიწა ობიექტში), გააუმჯობესა კონტრდაზვერვა ჯაშუშების გამოსავლენად და დააჩქარა გარკვეული პროცესები (როგორიცაა დაზიანებული დანადგარების სწრაფად აღდგენა). 2020 წლის შემდეგ ირანის გადასვლა უფრო მაღალი გამდიდრების დონეებზე ნაწილობრივ შეიძლება ჩაითვალოს როგორც გამოწვევა ისრაელის საბოტაჟისა და ამერიკული ზეწოლის მიმართ — ფარული დარტყმების მიუხედავად, ირანმა ბგჲფ სტატუსამდე მისასვლელი დრო შეამცირა. ეს კატის და თაგვის დინამიკა შეიძლება უსასრულოდ გაგრძელდეს, თუ არ მოხდება დიპლომატიური გარღვევა ან სამხედრო დაპირისპირება. ამავდროულად, ისრაელის ბეგინის დოქტრინის (პრევენციული ძალის გამოყენების დეკლარატიული პოლიტიკის) და მიმდინარე ჩრდილოვანი ომის კომბინაცია ერთდროულად წარმოადგენს ირანის ბირთვული სწრაფვის შემაფერხებელ ბერკეტს და ისრაელის ურყევი გადაწყვეტილების დემონსტრაციას. ეს გზავნილია მკაფიო: ისრაელი თავისი ბირთვული წითელი ხაზების დაცვას ყველა საჭირო საშუალებით უზრუნველყოფს — ვენას დერეფნებიდან თეირანის ქუჩის ალაყაფებამდე. როგორც ერთმა კომენტატორმა შეაჯამა, ისრაელის „არასაშუალოდ საიდუმლო ომი“ იქცა მისი დოქტრინის პრაქტიკულ განსახიერებად, რომელიც მიზნად ისახავს ირანის მუდმივად ბირთვულ ზღურბლთან ახლოს, მაგრამ მის მიღმა შენარჩუნებას\[1].

4. რუსეთ–ჩინის ბალანსის პოლიტიკა

2025 წლისთვის ირანის სტრატეგიულ ორიენტაციას სულ უფრო აყალიბებს რუსეთის, ჩინეთისა და აშშ-ის მიერ შექმნილი გეოპოლიტიკური სამკუთხედი. დასავლური ზეწოლის ფონზე, თეირანი მჭიდრო პარტნიორობისკენ მიისწრაფის მოსკოვთან და პეკინთან — იყენებს იარაღის შეთანხმებებს, ეკონომიკურ კავშირებსა და დიპლომატიურ დაფარავს — თუმცა ასევე სიფრთხილით მოეკიდება ამ მხარდაჭერის ფარგლებს. როგორც რუსეთი, ისე ჩინეთი, ატარებენ ბალანსის პოლიტიკას: ისინი სარგებელს ნახულობენ ირანთან თანამშრომლობაში და ეწინააღმდეგებიან ამერიკულ გავლენას, თუმცა არცერთს სურს ირანმა გამოიწვიოს ბირთვული კრიზისი ან ომი, რომელიც რეგიონს დესტაბილიზაციას მოუტანს. შესაბამისად, ირანის ურთიერთობა ამ ევრაზიულ ძალებთან გამოირჩევა უფრო ოპორტუნისტული თანხვედრით, ვიდრე სრულფასოვანი ალიანსებით.

რუსეთთან სამხედრო და უსაფრთხოების თანამშრომლობა განსაკუთრებით 2022 წლის შემდეგ მნიშვნელოვნად გაღრმავდა. უკრაინის ომმა გარდამტეხი როლი შეასრულა: დასავლეთის სანქციებით და სამხედრო წნეხით შეზღუდულმა რუსეთმა ირანში კრიტიკული პარტნიორი იხილა, რომელმაც მოსკოვს მიაწოდა შეიარაღებული დრონები (მაგ. Shahed-136) და სხვა სამხედრო მასალა. სამაგიეროდ, რუსეთმა დააჩქარა გარკვეული შეიარაღების მიწოდება თეირანისთვის. 2025 წლის იანვარში თეირანმა და მოსკოვმა გააფორმეს სტრატეგიული თანამშრომლობის შეთანხმება, რომელიც მოიცავს სამხედრო და ეკონომიკურ კოორდინაციას\[3]. ერთ-ერთ ყველაზე მაღალპროფილურ შეთანხმებად განიხილება რუსული Су-35 გამანადგურებლების ირანში მიწოდება, რაც ირანის მოძველებული საჰაერო ძალებისთვის სერიოზულ განახლებას ნიშნავს. რუსეთმა წარსულშიც მიაწოდა ირანს საჰაერო თავდაცვის სისტემები (მაგ. S-300 PMU2 2016 წელს) და განიხილავს უფრო თანამედროვე S-400-ის მიწოდებასაც, თუმცა ყურის კლიენტების გაღიზიანების შიშით თავს იკავებს. ბირთვულ სფეროში რუსეთის სახელმწიფო კომპანია Rosatom დიდი ხანია ეხმარება ირანს სამოქალაქო პროგრამაში — აშენებს ბუშერის ატომურ სადგურს და აქვს ხელშეკრულება დამატებითი რეაქტორების მშენებლობაზე. დიპლომატიურ დონეზე მოსკოვი იცავს თეირანს გაეროს უშიშროების საბჭოსა და IAEA-ს ფარგლებში — ზემოქმედებს რეზოლუციებზე ან ვეტოს ადებს მათ. მაგალითად, რუსეთი და ჩინეთი ხშირად ეწინააღმდეგებიან ან არბილებენ IAEA-ს მმართველი საბჭოს მხრიდან ირანის დარღვევების შესახებ განცხადებებს. რუსეთის გათვლა ცხადია: ის ეწინააღმდეგება ბირთვული იარაღის მქონე ირანს თავის საზღვართან, მაგრამ ასევე ეწინააღმდეგება ამერიკის მიერ ირანის იზოლაციას. როგორც ერთმა რუსმა ანალიტიკოსმა აღნიშნა, „მოსკოვს არ სურს ბირთვული კლუბის გაფართოება,“ თუმცა „არ სურს, რომ ვაშინგტონსა და თეირანს შორის შეტაკებამ საფრთხე შეუქმნას მის სამხედრო თანამშრომლობას ირანთან“\[3]. სხვა სიტყვებით, რუსეთი ამჯობინებს სცენარს, სადაც ირანი რჩება ბირთვულ ზღურბლთან — საკმარისად ახლოს დასავლეთის მოსატყუებლად და შესაკავებლად, მაგრამ არა იმდენად ახლოს, რომ გამოიწვიოს ომი, რომელიც რუსეთსაც დააბამს.

ჩინეთის როლი ასევე გადამწყვეტია, თუმცა უფრო ეკონომიკური თვალსაზრისით. ჩინეთი ირანის უმსხვილესი სავაჭრო პარტნიორი და ნავთობის შემსყიდველია — ურთიერთობა, რომელიც გაღრმავდა მას შემდეგ, რაც პეკინი აქტიურად ყიდულობს ირანულ ნავთობს ფასდაკლებით, უგულებელყოფს რა ამერიკის მეორეულ სანქციებს. 2021 წელს ირანმა და ჩინეთმა გააფორმეს ყოვლისმომცველი 25-წლიანი თანამშრომლობის შეთანხმება, რომელიც სიმბოლურად ირანს ჩინეთის „სარტყლისა და გზის“ ინიციატივასთან (BRI) დააკავშირა. მიუხედავად იმისა, რომ შეთანხმებით გათვალისწინებული ჩინური ინვესტიციები მოსალოდნელზე ნაკლებად განხორციელდა, პოლიტიკურად ეს ირანის „აღმოსავლეთზე მიმართვის“ სიგნალი იყო. ირანმა ასევე მოიპოვა სრული წევრობა შანხაის თანამშრომლობის ორგანიზაციაში (SCO) 2022 წელს და მიიწვიეს BRICS-ში (2024 წლიდან), რასაც თეირანი წარმოაჩენს როგორც საერთაშორისო იზოლაციის გარღვევას\[11]. დიპლომატიურად, პეკინი ირანს გლობალურ ფორუმებში დამცავ ქოლგას სთავაზობს. მაგალითად, ჩინეთი მუდმივად მოითხოვს ბირთვული საკითხის დიალოგის გზით გადაწყვეტას და ეწინააღმდეგება ირანზე დაწესებულ „უკანონო“ ცალმხრივ სანქციებს (mfa.gov.cn). 2025 წლის მარტში ჩინეთმა უმასპინძლა ირანთან და რუსეთთან შეხვედრას ბირთვულ საკითხზე პოზიციების კოორდინაციის მიზნით\[6]. ეს თანხვდება ჩინეთის შთამბეჭდავ შუამავლობას საუდი–ირანის დაახლოების პროცესში 2023 წელს — ნიშანი პეკინის მზარდი როლისა ახლო აღმოსავლეთის დიპლომატიაში. სტრატეგიულად, ჩინეთი ირანს ხედავს როგორც მნიშვნელოვან კვანძს BRI-ში („აბრეშუმის გზის“ რკინიგზისა და მილსადენის მარშრუტებში, რომლებიც ჩინეთს სპარსეთის ყურესთან აკავშირებს) და ამერიკული გავლენის წინააღმდეგ წონასწორობის ელემენტად. თუმცა ჩინეთსაც აქვს ზღვარი: ის არ მოისურვებს ირანის მხრიდან ისეთი რეგიონული ომის პროვოცირებას, რაც ენერგომომარაგებას დაასუსტებს (ჩინეთი სპარსეთის ყურიდან მნიშვნელოვან ნავთობს იწოვს) ან პეკინს აიძულებს არჩევანი გააკეთოს ირანსა და არაბულ სახელმწიფოებს შორის. ჩინელი დიპლომატები პირად საუბრებში ირანს თავშეკავებისკენ მოუწოდებენ და JCPOA-ს ფარგლებში დარჩენისკენ უბიძგებენ; საჯარო განცხადებებში კი ხაზს უსვამენ „დიპლომატიური გადაწყვეტის“ მხარდაჭერასა და ირანის „ლეგიტიმურ უფლებებს“ ბირთვული შეუვრცელებლობის შეთანხმების ფარგლებში\[6]. სინამდვილეში, ჩინეთი ესწრაფვის სტაბილურ სტატუს-კვოს, სადაც ირანი არც დამარცხებულია და არც იზოლირებული (ამით ამცირებს ამერიკულ ძალაუფლებას), მაგრამ არც იმდენად გააქტიურებული, რომ ყურის რეგიონი დესტაბილიზაციამდე მიიყვანოს.

ირანი ოსტატურად ცდილობს ორივე დიდ ძალასთან ბალანსის დაცვას და სარგებლის მიღებას. მაგალითად, თეირანი განიხილავდა თავისი ზედმეტი გამდიდრებული ურანის მარაგის გაცვლას რუსეთთან სანქციების შემსუბუქების ან საწვავის სანაცვლოდ — ძველი იდეის განახლებული ვერსია, რომელიც მოსკოვისთვის მისაღებია, თუკი აშშ დუმილით დაეთანხმება. ანალოგიურად, ირანმა ჩინურ კომპანიებს შესთავაზა მომგებიანი ინფრასტრუქტურული და ენერგოპროექტები, როგორიცაა სუპერგიგანტური „South Pars“-ის გაზის საბადოს განვითარება. თეირანის მოლაპარაკების სტრატეგია ბირთვულ მოლაპარაკებებში ხშირად ეფუძნება მოსკოვისა და პეკინის მხარდაჭერის ხარისხს. 2023 წლის ბოლოსა და 2024 წლის დასაწყისში გავრცელდა ცნობები, რომ ირანმა დროებით შეანელა 60%-იანი გამდიდრება — სავარაუდოდ აშშ-სთან ფარული შეთანხმებების გამო (შუალედური არხების მეშვეობით)\[1]; ეს თავშეკავება, სავარაუდოდ, ჩინეთისა და რუსეთის წახალისების შედეგად განხორციელდა, რადგან ორივე ცდილობს კრიზისის თავიდან აცილებას. თუმცა, როცა დიპლომატია ჩერდება, ირანი სრულად აღმოსავლეთისკენ იხრება: პრეზიდენტმა ებრაჰიმ რაისიმ ღიად განაცხადა, რომ რუსეთთან და ჩინეთთან ღრმა კავშირები ირანის „რეზისტენტული ეკონომიკის“ ერთ-ერთი საყრდენია, სანქციების საპასუხოდ.

მნიშვნელოვანია, რომ რუსეთიც და ჩინეთიც ინარჩუნებენ კავშირებს ირანის მეტოქეებთან, საკუთარი ბალანსის პოლიტიკის ფარგლებში. რუსეთმა მჭიდრო ურთიერთობა განავითარა ისრაელთან (პუტინი ხშირად ხვდებოდა ნეთანიაჰუს და სირიის საჰაერო სივრცეში კოორდინაციაც ხდებოდა, სანამ უკრაინის ომის ფონზე ურთიერთობები არ დაიძაბა). 2025 წელს მიმდინარე ბირთვული მოლაპარაკებების ფარგლებში ომანში, მოსკოვმა მიანიშნა, რომ შესაძლოა შუამავალი როლი შეასრულოს მომავალ შეთანხმებაში — შესაძლოა ირანის გამდიდრებული ურანის მარაგის გარანტორადაც კი იმოქმედოს\[16]. ეს მიუთითებს, რომ რუსეთი ცდილობს თავს წარმოაჩინოს როგორც პრობლემის ნაწილი კი არა, არამედ მისი გადაწყვეტის ელემენტი — და ამით შეინარჩუნოს ურთიერთობები საუდელებთან და ისრაელთანაც. ჩინეთიც მნიშვნელოვან ინტერესებს ინარჩუნებს სპარსეთის ყურის არაბულ სახელმწიფოებთან — საუდის არაბეთი და არაბთა გაერთიანებული საემიროები მისი უდიდესი ნავთობის მომწოდებლები და საინვესტიციო პარტნიორები არიან. პეკინი ახორციელებს ბალანსირებას — მასპინძლობს სამიტებს სპარსეთის ყურის თანამშრომლობის საბჭოს (GCC) ლიდერებთან და ყიდის დრონებსა და რაკეტებს საუდის არაბეთს, მაშინაც კი, როცა ფარულად ირანს ორმაგად გამოყენებად ტექნოლოგიებს აწვდის. ჩინეთის საბოლოო მიზანია მშვიდობიანი სპარსეთის ყურე თავისუფალი ვაჭრობისთვის, რის გამოც ზოგჯერ ირანს კომპრომისისკენ უბიძგებს (მაგალითად, 2022 წლის დასაწყისში გავრცელდა ინფორმაცია, რომ ჩინელი დიპლომატები ირანს მოუწოდებდნენ მოემართა მოთხოვნები ვენაში მიმდინარე მოლაპარაკებებში). თუმცა როცა აშშ-ჩინეთის დაძაბულობა იზრდება, პეკინი სიამოვნებით იყენებს ირანს როგორც სტრატეგიულ ბარათს — აძლიერებს ენერგოკავშირს და ატარებს საზღვაო წვრთნებს ირანთან და რუსეთთან ერთად, მრავალპოლარული ფრონტის დემონსტრირების მიზნით.

2020 წლის შემდეგ შეიარაღების გაყიდვებთან დაკავშირებული გათვლების ერთ-ერთი გამორჩეული ახალი განვითარებაა ირანისთვის სამხედრო ბაზრის გახსნა. გაეროს ტრადიციული შეიარაღების ემბარგო ირანზე ამოიწურა 2020 წლის ოქტომბერში (გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 2231-ის საფუძველზე), რაც ირანს ოფიციალურად ანიჭებს უფლებას შეიძინოს მაღალი დონის შეიარაღება. მიუხედავად იმისა, რომ უკრაინის ომმა რუსეთს გარკვეული მიწოდებები დაუგვიანა, 2025 წლისთვის ირანი იმედიანად უყურებს მომავალს: გამანადგურებლების გარდა, ის ასევე თვალს ადევნებს ტანკებს, ვერტმფრენებსა და სანაპირო თავდაცვის სისტემებს რუსეთიდან. ჩინეთიც თეორიულად შეიძლება გახდეს თანამედროვე საბრძოლო დრონებისა და ანტიგემის რაკეტების მომწოდებელი (თუმცა ჯერჯერობით არ არსებობს მსხვილი გარიგების დადასტურება — სავარაუდოდ აშშ-ის სანქციების შიშის გამო ჩინურ კომპანიებზე). არსებობს საუბარიც ტექნოლოგიების გაზიარებაზე — ირანი, ცნობების მიხედვით, ცდილობს რუსეთის დახმარება მიიღოს საჰაერო თავდაცვითი შესაძლებლობების გაუმჯობესებაში და, შესაძლოა, თანამგზავრის გამშვები მოწყობილობების ტექნოლოგიაზეც (რომელიც ნაწილობრივ ეხმიანება შორსმსროლელი ბალისტიკური რაკეტების ტექნოლოგიას). თავის მხრივ, ირანი გადაიქცა ლოგისტიკურ ჰაბად სანქცირებული რუსული ნავთობისა და საქონლისთვის — ეხმარება მოსკოვს სანქციებისგან თავის არიდებაში გადაცვლითი ოპერაციებით და ირანის პორტების საშუალებით გადატვირთვით. ეს მზარდი ირან-რუსეთის სავაჭრო ქსელი სანქციების გვერდის ავლით (2024 წელს დაახლოებით 1.5 მილიარდ დოლარზე შეფასებული ნავთობის გაცვლა)\[1] კიდევ უფრო აკავშირებს მათ ეკონომიკებს დასავლური ზეწოლის წინააღმდეგ.

მიუხედავად ამ შერწყმული ინტერესებისა, რუსეთმა და ჩინეთმა მკაფიო წითელი ხაზი გაავლეს ირანის ბირთვულ იარაღთან მიმართებით. ორივემ დაუჭირა მხარი წარსულში გაეროს სანქციებს ირანის წინააღმდეგ (მაგ. 2010 წელს), როდესაც გამდიდრების დონე გაიზარდა — და, სავარაუდოდ, იგივე მოიმოქმედებდნენ თუკი თეირანი იარაღს რეალურად გამოსცდის. როგორც ერთმა რუსმა ანალიტიკოსმა აღნიშნა, „მოსკოვს არ აინტერესებს ბირთვული იარაღით აღჭურვილი კონკურენტის გაჩენა კასპიის რეგიონში“\[3]. პეკინიც უარყოფს ბირთვული რბოლის იდეას იმ რეგიონში, საიდანაც მისი ენერგორესურსები მოდის. შესაბამისად, მათი მხარდაჭერა ირანისთვის ორმხრივ მახასიათებელს ატარებს: ერთი მხრივ ირანის ბუფერს წარმოადგენს ამერიკული ზეწოლისგან, თუმცა თან ახლავს მოლოდინი თავშეკავების შესახებ ბირთვულ სფეროში. 2025 წლის მარტში, როდესაც ირანთან არაპირდაპირი მოლაპარაკებები აშშ-თან განახლდა, ჩინეთმა და რუსეთმა კოორდინირებულად შეუწყეს ხელი შუალედურ შეთანხმებას — უმასპინძლეს შეხვედრებს და მიანიშნეს ტრამპის ადმინისტრაციას, რომ კომპრომისი ომს სჯობს\[16]. ეს ასახავს მათ ბალანსირების პოლიტიკას: მოსკოვი და პეკინი ცდილობენ, არ მოხდეს არც ირანის კოლაფსი (რომელიც შეიძლება პრო-დასავლური რეჟიმით შეიცვალოს), და არც ირანის გადაჭარბება (რომელმაც შეიძლება რეგიონული ომი გამოიწვიოს). ისინი რეგიონში ინარჩუნებენ დივერსიფიცირებულ კავშირებს — აუმჯობესებენ ურთიერთობებს ისრაელთან, საუდის არაბეთთან და სხვა მოთამაშეებთან — ისე, რომ ირანი იყოს ერთ-ერთი სტრატეგიული რესურსი და არა ერთადერთი მოკავშირე.

ირანის თვალსაზრისით, რუსეთ–ჩინის ღერძი წარმოადგენს ფასდაუდებელ სტრატეგიულ საყრდენს. ის სთავაზობს დიპლომატიურ სივრცესა და ბაზრებს იმ დროს, როცა დასავლეთი იზოლაციას ცდილობს. ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრი ხშირად აცხადებს, რომ ქვეყნის მომავალი „მულტილატერალიზმშია“ და არა დასავლეთზე დამოკიდებულებაში. პრაქტიკაში კი, ირანი აცნობიერებს, რომ რუსეთი და ჩინეთი მის ომებს არ ებრძვიან: არცერთი ქვეყნის ჯარისკაცი არ დაიცავს ირანს, თუკი ისრაელი ნათანზს დაარტყამს, და არც სრულად აუნაზღაურებენ სანქციებისგან გამოწვეულ ზარალს. ამ რეალობამ ირანის ხელმძღვანელობა უბიძგა სტრატეგიული ავტონომიისკენ — ადგილობრივი სამხედრო მრეწველობის (რაკეტები, დრონები) და თვითდამოკიდებული ბირთვული საწვავის ციკლის განვითარებისკენ. რუსეთმა და ჩინეთმა წლების წინ მარგინალურად შეუწყეს ხელი (რუსეთმა — რეაქტორის საწვავით, ჩინეთმა — ცენტრიფუგის გარკვეული კომპონენტებით), თუმცა დღეს ირანის პროგრამა დიდწილად შიდა რესურსებზეა დაფუძნებული. გარკვეული გაგებით, თეირანმა მოსკოვი და პეკინი პოლიტიკური ფარის ფუნქციით გამოიყენა, მაშინ როცა დამოუკიდებლად განაგრძო გზის გაკვალვა.

შეჯამებით, რუსეთისა და ჩინეთის ბალანსის პოლიტიკა ირანის ბირთვულ კრიზისში კრიტიკული ფაქტორია, რომელიც ექსტრემალური სცენარების შესაზღუდავად მუშაობს. ის აყოვნებს ვაშინგტონს (ირანის გავლენიანი მეგობრების ცოდნით) და აყოვნებს თეირანსაც (იმ გაგებით, რომ არ უნდა განარისხოს ეს მეგობრები ბირთვულით გადაჭარბებით). ირანმა ოსტატურად ჩართო თავი ახალ ევრაზიულ „ღერძში“, რომელიც ამერიკული ჰეგემონიის წინააღმდეგ იკვეთება — გაწევრიანდა ისეთი ფორუმებში, როგორიცაა BRICS და SCO\[11]. თუმცა ამ ინტეგრაციას ზღუდავს სწორედ ის ფაქტორი, რომელმაც ირანი ამ გზაზე დააყენა: მისი ბირთვული ამბიციები და რეგიონული პოლიტიკა. რუსეთი და ჩინეთი მხარს უჭერენ ირანის რეჟიმის უსაფრთხოებასა და ეკონომიკურ გადარჩენას, მაგრამ არცერთი მათგანი არ მიესალმება ბირთვულად შეიარაღებულ ირანს ან ახლო აღმოსავლეთის აფეთქებას. შესაბამისად, ისინი გააგრძელებენ სიფრთხილით მოქმედებას — გაუწევენ თეირანს საკმარის დახმარებას, მაგრამ არა გადაჭარბებით — და ირანიც გააგრძელებს „აღმოსავლური კარტის“ თამაშს, ფრთხილად, რომ არ დაკარგოს მოსკოვისა და პეკინის კეთილგანწყობა. ეს დიდი ძალების „მინუეტი“ მნიშვნელოვნად განსაზღვრავს, წავა თუ არა ირანის ბირთვული კრიზისი დარეგულირებისკენ თუ გამწვავებისკენ მომდევნო წლებში.

5. შეერთებული შტატების სტრატეგიული ევოლუცია: ჩართულობიდან ზეწოლამდე

შეერთებული შტატების მიდგომა ირანის ბირთვულ პროგრამასთან მიმართებით ბოლო სამ ადმინისტრაციაში მკვეთრად მერყეობდა — ბარაკ ობამას დიპლომატიური ჩართულობიდან და ისტორიული 2015 წლის ბირთვული შეთანხმებიდან, დონალდ ტრამპის „მაქსიმალური ზეწოლის“ კამპანიამდე და შეთანხმებიდან გასვლამდე, შემდეგ კი ჯო ბაიდენის მერყეობამდე — ცდასა და ძალისხმევას შეთანხმების აღდგენისთვის, პარალელურად ახალ ზეწოლასთან ერთად.

აშშ-ის სტრატეგია 2009 წლიდან 2025 წლამდე შეიძლება ჩაითვალოს ევოლუციურ პროცესად, რომელიც ფორმირდებოდა როგორც ირანის ნაბიჯებზე, ისე ამერიკის საშინაო პოლიტიკურ კლიმატზე საპასუხოდ. ქვემოთ მოყვანილია აშშ-ის პოლიტიკის ძირითადი გარდატეხები და მოვლენები, რომლებიც ირანის ბირთვულ პროგრამას უკავშირდება:

ამ ფაზების განმავლობაში რამდენიმე მუდმივმა ფაქტორმა განსაზღვრა აშშ-ის სტრატეგია. პირველი, ბირთვულად შეიარაღებული ირანის აღკვეთა ორპარტიული პრიორიტეტი იყო აშშ-ში, მიუხედავად განსხვავებული ტაქტიკისა. ობამა დაეყრდნო მულტილატერალურ დიპლომატიას და ტექნიკურ შეზღუდვებს ირანის ბომბის შესაძლებლობის ≥10 წლით გადადებისთვის. ტრამპმა უარყო ეს მიდგომა და მიზნად დაისახა ირანის იძულება ფართო კაპიტულაციაზე – არა მხოლოდ ბირთვულ, არამედ რეგიონულ აგრესიაზეც – დამანგრეველი სანქციების გზით\[4]. ბაიდენი ცდილობდა ძველი სტატუს კვოს აღდგენას, მაგრამ აღმოჩნდა, რომ დრო წინ წასულიყო: ირანის ბირთვული წინსვლა და ამერიკული საშინაო პოლიტიკა ართულებდა JCPOA-ში მარტივ დაბრუნებას\[13].

მეორე, აშშ-ის პოლიტიკა მჭიდროდ იყო გადაჯაჭვული ისრაელის შეშფოთებასთან და სპარსეთის ყურის უსაფრთხოებასთან. ობამას პერიოდში უპრეცედენტო სამხედრო დახმარება გაეწია ისრაელსა და სპარსეთის ყურის ქვეყნებს JCPOA-ს პარალელურად მათ დასამშვიდებლად. ტრამპის დროს აშშ-ისა და ისრაელის პოლიტიკა ფაქტობრივად ჰარმონიზებული იყო; ისრაელის დაზვერვამ კი ხელი შეუწყო „მაქსიმალური ზეწოლის“ კამპანიას ირანის საიდუმლო არქივებისა და დეკლარაციის გარეშე ობიექტების გამჟღავნებით, რაც ტრამპის არგუმენტაციას ამყარებდა. თავად აბრაამის შეთანხმებები შესაძლებელი გახდა აშშ-ის, ისრაელისა და არაბული ქვეყნების საერთო მიზნის – ანტი-ირანული ფრონტის გამყარების – საფუძველზე. 2025 წლისთვის აშშ კოორდინაციას უწევს ისრაელსა და არაბ პარტნიორებს შეკავების ღონისძიებებში – როგორიცაა რეგიონული ანტისარაკეტო დაცვების ინტეგრაცია – პარალელურად დიპლომატიის ძიებით. ეს ასახავს ჩართულობისა და ზეწოლის სინთეზს: შეკავება იმისთვის, რომ დიპლომატიამ დრო მოიგოს, დიპლომატია – სამხედრო ქმედების საჭიროების შემცირების მიზნით.

მესამე და ბოლოს, აშშ-ის შიდა პოლიტიკამ გავლენა მოახდინა ამ ევოლუციაზე. ობამამ დიდი პოლიტიკური რესურსი გაიღო 2015 წელს JCPOA-ს წინააღმდეგ მობრუნებული კონგრესის დასარწმუნებლად. ტრამპმა გამოიყენა შიდა სკეპტიციზმი (რესპუბლიკელებსა და ზოგ დემოკრატებს შორის) შეთანხმებიდან გასვლის გასამართლებლად, რაც პოპულარული იყო როგორც მის ამომრჩევლებში, ისე გარკვეულ მოკავშირეებში. ბაიდენი, პოლარიზებულ პოლიტიკურ კლიმატსა და სხვა კრიზისებზე (რუსეთი, ჩინეთი) კონცენტრირებული, გაურბოდა ირანთან ახალი შეთანხმებისათვის შიდა ბრძოლაში ჩართვას – განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც ირანში მომიტინგეების დარბევამ მორალურად და პოლიტიკურად გაართულა მოლაპარაკება. ახლა კი ტრამპის დაბრუნებამ – უფრო მკაცრი ხაზით, მაგრამ სწრაფი „გამარჯვების“ მიღწევის განზრახვით – ახალი გაურკვევლობა შემოიტანა. ზემოთ მოყვანილი ქრონოლოგია ხაზს უსვამს, რომ აშშ-ის სტრატეგია ირანის მიმართ სწორხაზოვანი კი არა, რეაქციული და ხშირად მერყევია – მერყეობს სტიმულებსა და ზეწოლას შორის. მიაღწევს თუ არა ეს მდგრად შედეგს თუ კვლავ ესკალაციის ციკლს გამოიწვევს, დამოკიდებული იქნება იმ არჩევანზე, რომელსაც ვაშინგტონი და თეირანი მიიღებენ მომდევნო გადამწყვეტ თვეებში.

6. შინაგანი ძალაუფლების სტრუქტურა: ირანის İRGC-ის როლი

ნებისმიერი ანალიზი, რომელიც ირანის ბირთვულ პროგრამას ეხება, უნდა გაითვალისწინოს ისლამური რევოლუციური გვარდიის კორპუსის (IRGC) გადამეტებული როლი ქვეყნის ძალაუფლების სტრუქტურაში. IRGC მხოლოდ სამხედრო ძალა არაა – იგი წარმოადგენს პარალელურ სახელმწიფო სტრუქტურას, რომელიც ღრმა გავლენას ახდენს ირანის ეროვნული უსაფრთხოების პოლიტიკაზე, ეკონომიკასა და თვით ბირთვული მმართველობის საკითხებზე. როდესაც საქმე ბირთვულ პროგრამასა და სამხედრო-სამრეწველო კომპლექსს ეხება, IRGC ერთდროულად არის მისი დამცველი და მამოძრავებელი ძალა: იცავს პროგრამის უსაფრთხოებასა და საიდუმლოებას, და ასევე წარმართავს სარაკეტო და სხვა სტრატეგიული შესაძლებლობების განვითარებას, რაც ბირთვული შეკავების პოტენციური საფუძველია.

ირანის სისტემის მწვერვალზე დგას უზენაესი ლიდერი (აიათოლა ალი ხამენეი), რომელსაც აქვს საბოლოო სიტყვა ყველა ბირთვულ გადაწყვეტილებაზე\[2]. IRGC უშუალოდ მას ექვემდებარება და გვერდს უვლის არჩეულ მთავრობას\[10]. პრაქტიკაში, ეს ნიშნავს, რომ IRGC-ის მაღალი რანგის მეთაურები მონაწილეობენ ან მნიშვნელოვნად ახდენენ ზეგავლენას დახურულ განხილვებზე ბირთვული სტრატეგიის გარშემო. უმაღლესი ეროვნული უსაფრთხოების საბჭო (SNSC) – ირანის უმაღლესი ორგანო თავდაცვისა და საგარეო პოლიტიკის კუთხით – IRGC-ის მთავარსარდალს მოიცავს კანონით განსაზღვრულ წევრად პრეზიდენტთან და სხვა ოფიციალურ პირებთან ერთად. ხამენეის ხელმძღვანელობით, SNSC განსაზღვრავს ბირთვული მოლაპარაკებების პოზიციებსა და უსაფრთხოების პოლიტიკას; ამ სტრუქტურაში IRGC-ის მონაწილეობის უზრუნველყოფა ნიშნავს, რომ გვარდიის (ხშირად ხისტი და უსაფრთხოებაზე ორიენტირებული) მიდგომები აისახება საბოლოო პოლიტიკურ გადაწყვეტილებებში. აღსანიშნავია, რომ 2013-2015 წლების მოლაპარაკებების დროს, რომლებიც JCPOA-მდე მივიდა, SNSC-მ საგარეო საქმეთა მინისტრი ზარიფი მიანდო მოლაპარაკებებში, თუმცა IRGC-ის ლიდერები სკეპტიკურად უყურებდნენ შეთანხმებას. 2019 წლისთვის, აშშ-ის შეთანხმებიდან გასვლის შემდეგ, ხამენეიმ ბირთვული ფაილი საგარეო საქმეთა სამინისტროსგან ჩამოართვა და უფრო დიდი წონა მიანიჭა SNSC-ის წევრებს (მაგალითად, იმდროინდელ IRGC-ის მეთაურს შამხანის), რაც მიუთითებს, რომ ბირთვულ პოლიტიკაზე IRGC-ის გავლენა გაძლიერდა.

სტრუქტურულად, IRGC-ის გავლენა ირანის ძალაუფლების დიაგრამაში ილუსტრირებულად ჩანს. უზენაესი ლიდერი დგას თავზე და აკონტროლებს მრავალ ძალაუფლებრივ ცენტრს. IRGC უშუალოდ მას ექვემდებარება, რეგულარული არმიის პარალელურად და სამოქალაქო აღმასრულებელი ხელისუფლების ზემოთ, უსაფრთხოების საკითხებზე\[10]. პრეზიდენტი (ამჟამად რაისი) და ისეთი სამოქალაქო უწყებები, როგორიცაა ირანის ატომური ენერგიის ორგანიზაცია (AEOI), მართავენ ბირთვულ პროგრამის ყოველდღიურ ოპერაციებსა და დიპლომატიას, თუმცა მოქმედებენ იმ წითელი ხაზების ფარგლებში, რაც ხამენეიმ და უსაფრთხოების სტრუქტურებმა დააწესეს. თუ პრეზიდენტი ძალიან შემრიგებლად აღიქმება (როგორც რუჰანი აღიქმებოდა), IRGC და ხისტი ძალები ზეწოლას ახდენენ მედიით, პარლამენტით ან თუნდაც დაპატიმრებებით (როგორც 2020 წელს ზარიფის გუნდის წევრებთან მოხდა). არსებითად, IRGC მოქმედებს როგორც უზენაესი ლიდერის რკინის მარცხენა ხელი და თვალები/ყურები, რაც უზრუნველყოფს, რომ ბირთვული პროგრამა ემსახურებოდეს რეჟიმის იდეოლოგიურ და უსაფრთხოების მიზნებს და არა მხოლოდ ტექნოკრატიულ მიზნებს.

IRGC-ის როლი ბირთვულ მმართველობაში პრაქტიკულ დონეზეც ნათლად ჩანს:

• უსაფრთხოება და საიდუმლოება: IRGC-ს მინდობილი აქვს ირანის ბირთვული ობიექტების დაცვა და ჯაშუშობისა ან საბოტაჟის თავიდან აცილება. 2022 წლის მარტში ირანმა სპეციალურად IRGC-სთვის შექმნა ბირთვული უსაფრთხოების განყოფილება – „ბირთვული ცენტრების დაცვისა და უსაფრთხოების სარდლობა“[16]. ეს ახალი სტრუქტურა ხაზგასმით მიუთითებს, რომ რეჟიმი ბირთვულ პროგრამას სტრატეგიულ ქონებად განიხილავს, რომელიც სამხედრო დონის დაცვას მოითხოვს. IRGC-ის პერსონალი იცავს ისეთ ობიექტებს, როგორიცაა ნათანზი, ფორდოუ, არაქი და სხვადასხვა კვლევითი ცენტრი. უსაფრთხოების რამდენიმე დარღვევის შემდეგ (გაჟონვები, მკვლელობები, აფეთქებები), IRGC-მ შეასრულა წმენდა და გააძლიერა დაცვის სისტემები. გენერალ აჰმად ჰაღტალაბის მსგავსმა სარდლებმა (რომელმაც ისრაელის თავდასხმის შემთხვევაში ბირთვული დოქტრინის გადახედვით დაიმუქრა[2]) ხელმძღვანელობენ ამ ძალებს. IRGC-ის სადაზვერვო ორგანიზაცია, რომელიც ძალაუფლებით სავსე შიდა უსაფრთხოების სტრუქტურაა, ასევე ეძებს უცხოელ ჯაშუშებს და აკვირდება ირანელ მეცნიერებს შესაძლო ღალატის ნიშნებზე. ასეთი მჭიდრო კონტროლი ქმნის საიდუმლოებისა და კარებდახშული მართვის გარემოს ბირთვული პროგრამის ირგვლივ.
• შესყიდვები და უკანონო ქსელები: სანქციების წლებს მანძილზე IRGC-მ განავითარა ფართო კონტრაბანდული და შესყიდვების ქსელები, რათა მიეღო ტექნოლოგია როგორც ბირთვული, ასევე სარაკეტო პროგრამებისთვის. მისი ეკონომიკური ფრთა და მრავალი საფარი კომპანია იყენებდნენ ექსპორტის კონტროლის გვერდის ავლით მაღალი სიმტკიცის მეტალების, ვაკუუმური ტუმბოების, ელექტრონიკისა და სხვა ორმაგი დანიშნულების მასალების მოსაპოვებლად. საერთაშორისო დონეზე სანქცირებული მრავალი სუბიექტი (მაგ. აშშ-ის ხაზინის დეპარტამენტის მიერ) დაკავშირებულია IRGC-სთან. IRGC-ის ფარული ქვედანაყოფი, ქუდსის ძალა, ასევე ფიგურირებს შავ ბაზარზე აქტივობებში. ეს ნათლად აჩვენებს, რომ IRGC-ის ჩრდილოვანი ეკონომიკური იმპერია (რომელიც მოიცავს მშენებლობას, ენერგეტიკას და იმპორტ-ექსპორტს) გამოიყენება ირანის სამხედრო-სამრეწველო განვითარებისთვის სანქციების პირობებში[10]. IRGC თავის კონტროლს იყენებს სტრატეგიული პორტებისა და სასაზღვრო გადაკვეთის პუნქტებზე (მაგ. ბანდარ-აბასის პორტი ან აეროპორტები), საიდუმლოდ საჭირო მასალების შემოსატანად თვალთახედვის არედან მოშორებით.
• სამხედრო-სამრეწველო განვითარება: IRGC ეფექტურად მართავს ირანის ბალისტიკური სარაკეტო პროგრამას, რომელიც მისი სამხედრო-სამრეწველო კომპლექსის ძირითადი ნაწილია. IRGC-ის აეროკოსმოსური ძალა ავითარებს და იყენებს ბალისტიკურ რაკეტებს, როგორიცაა შაჰაბი, სეჯჯილი და ხორრამშაჰრი – ყველა პოტენციური ბირთვული მატარებელი. ვინაიდან რაკეტები ბირთვული შეკავების მომავალ სისტემაში საკვანძოა, IRGC-ის მმართველობა აქ გადამწყვეტია. საერთაშორისო ზეწოლის მიუხედავად, ირანი რაკეტებზე მოლაპარაკებაზე უარს ამბობს, ძირითადად IRGC-ის გავლენის გამო. ათწლეულების მანძილზე IRGC-მ შექმნა ავტონომიური რაკეტების ინდუსტრია, რომლის რადიუსი მთელ შუა აღმოსავლეთს ფარავს (~2000 კმ-მდე). იგი ასევე მუშაობს სატელიტების გამშვებ რაკეტებზე (მაგ. სიმორგი), რომლებიც ასევე შესაძლოა შეფასდეს როგორც ICBM-ის პროტოტიპები. გარდა ამისა, IRGC ზედამხედველობს მოწინავე იარაღის პროექტებს (დრონების, ფრთოსანი რაკეტების, მყარი საწვავის ძრავების განვითარება), რაც აძლიერებს ირანის სტრატეგიულ ძალას. შეიძლება ითქვას, რომ IRGC-მ შექმნა პარალელური სამხედრო კვლევისა და განვითარების სისტემა: მაშინ როდესაც სამოქალაქო AEOI კონცენტრირებულია ბირთვული მასალის წარმოებაზე, IRGC ყურადღებას ამახვილებს ამ მასალის იარაღად ქცევასა და გადატანის საშუალებებზე. ნებისმიერ სცენარში, სადაც ირანი გადაწყვეტდა ბომბის შექმნას, IRGC და თავდაცვის სამინისტრო (რომელიც ხშირად IRGC-ის ვეტერანებითაა დაკომპლექტებული) სავარაუდოდ უხელმძღვანელებდნენ შეიარაღების პროცესს – ბირთვული მუხტის რაკეტაზე დამაგრებას. სინამდვილეში, ირანის საიდუმლო წინასამხედრო პროგრამა (AMAD გეგმა, რომელიც ბირთვულ არქივებში აისახა) მართავდა თავდაცვის სამინისტრო IRGC-ის მჭიდრო მონაწილეობით და IRGC-ის ბრიგადირმა მოჰსენ ფახრიზადემ. ეს მიუთითებს IRGC-ის ისტორიულ როლზე ბირთვული შეიარაღების დიზაინში და ტესტირებაში; პროგრამის განახლების შემთხვევაში, ის თითქმის უეჭველად IRGC-ის მმართველობის ქვეშ წარიმართებოდა, სამოქალაქო უწყებების გარიდებით შესაძლებლობის ფარგლებში.
• შიდა სამრეწველო გავლენა: IRGC ღრმად არის ფესვგადგმული ირანის ფართო ეკონომიკაში, მათ შორის ბირთვულ და თავდაცვით ინფრასტრუქტურასთან დაკავშირებულ სექტორებში. მისი საინჟინრო ფრთის – ხატამ ალ-ანბიას – მეშვეობით, მან ააშენა ბირთვული ობიექტები (ფორდოუს გვირაბები, მძიმე წყლის ქარხნები და სხვ.) და სარაკეტო სილოსები. ხატამ ალ-ანბია, რომელიც ამჟამად ირანის უდიდესი კონტრაქტორია, ბევრ პროექტს კურირებს მას შემდეგ, რაც უცხოური კომპანიები 2018 წლის შემდეგ გაიყვნენ. ამგვარად IRGC აკონტროლებს ბიუჯეტებსა და პატრონაჟს ბირთვული ინდუსტრიის მიწოდების ჯაჭვისა და მშენებლობისთვის. მათი დაინტერესება პროგრამის წარმატებაში პირდაპირია – ის ზრდის მათ ინსტიტუციურ ავტორიტეტსა და ფინანსურ შესაძლებლობებს. სანქციებისგან თავის არიდებამ ზოგიერთი IRGC-ის მეთაური უკიდურესად მდიდარი გახადა, რადგან ისინი პროცენტს იღებენ კონტრაბანდული ნავთობის გაყიდვებიდან ან სხვა ფარული საქმიანობიდან, რასაც ისინი სტრატეგიული პროექტების დაფინანსებით ამართლებენ. ზღვარი ეროვნული ბირთვული შესაძლებლობების გაძლიერებასა და IRGC-ის გამდიდრებას შორის ხშირად იშლება; ირანში კრიტიკოსები IRGC-ს უწოდებენ „ინდუსტრიულ იმპერიას პოლიტიკური გავლენით“, რომელიც სანქციებზე ყვავის[16].
• ბირთვული გადაწყვეტილების მიღება და შანტაჟი: IRGC-ის გავლენა აშკარაა ირანის ბოლო წლების უფრო კონფრონტაციულ ბირთვულ ნაბიჯებში. მაგალითად, 2020 წელს ფახრიზადეს მკვლელობის შემდეგ, IRGC-ის მიერ მხარდაჭერილმა ხისტმა პარლამენტმა მიიღო კანონი, რომელიც მთავრობას უბიძგებდა გამდიდრების დონის 20%-მდე გაზრდისკენ და IAEA-სთან გამჭვირვალობის შეწყვეტისკენ – ზომები, რომლებიც 2021 წლიდან დაინერგა. IRGC-ის ლიდერები საჯაროდ უჭერდნენ მხარს ამ ესკალაციის ნაბიჯებს, როგორც ზეწოლის ბერკეტს დასავლეთზე. IRGC-ის სარდალი ჰოსეინ სალამი და სხვები რეგულარულად გამოდიან მკვეთრი განცხადებებით, კონფლიქტის არშეშინებაზე და აშშ-ის წინააღმდეგ „დაემორჩილებლობაზე“. ეს რიტორიკა ზეგავლენას ახდენს თვით ხამენეის პოზიციაზეც. 2022-2023 წლებში IRGC-ის ფიგურები ღიად განიხილავდნენ ბირთვულ შეიარაღებას – ადრე აკრძალული თემა. პარლამენტარმა აჰმად ნადერიმ (IRGC-ის მიმდევარი) თქვა, რომ ირანმა „ბირთვული ტესტი უნდა ჩაატაროს და ოფიციალურად გამოაცხადოს ეს“ შეკავების მიზნით, მაშინ როცა სხვა დეპუტატმა 90%-მდე გამდიდრებაც კი მოითხოვა. მიუხედავად იმისა, რომ ეს უკიდურესი შეხედულებებია, მათი საჯარო განხილვა ასახავს IRGC-ის გავლენიან ბანაკში მყოფთა აზროვნებას: მოლაპარაკებების მაგივრად წნეხზე დამყარებული მიდგომა. პირიქით, უფრო პრაგმატული ფიგურები (როგორიცაა ყოფილი სპიკერი ალი ლარიჯანი), რომლებიც კომპრომისისკენ მიუთითებდნენ, გადაყვანილები იყვნენ გვერდზე – სანამ 2025 წლის მოლაპარაკებებში ხამენეიმ ისინი ტაქტიკურად არ აღადგინა. ასეთი ხმების გამოჩენა ან გაქრობა დიდწილად დამოკიდებულია IRGC-ის მიღებაზე. ხამენეი ხშირად ბალანსს იცავს ჯგუფებს შორის, მაგრამ IRGC მისი ძალაუფლების ბირთვია და როდესაც ისინი ერთიანდებიან საკითხზე, მათი პოზიცია, როგორც წესი, იმარჯვებს.

მმართველობის სტრუქტურის თვალსაზრისით, ირანის სისტემა შეიძლება ჩაითვალოს როგორც თეოკრატიისა და მილიტაროკრატიის ჰიბრიდი. უმაღლესი ლიდერი – მღვდელმსახური – დგას სისტემის სათავეში, თუმცა მისი ძალაუფლება IRGC-ის ძალოვანი მხარდაჭერით განმტკიცებულია. პრეზიდენტი და მინისტრთა კაბინეტი მართავენ ყოველდღიურ მმართველობას, თუმცა ვალდებულნი არიან დაემორჩილონ უმაღლეს ლიდერს და ხშირად გაითვალისწინონ IRGC-ის ინტერესები (მაგალითად, რაისის კაბინეტი მოიცავს რამდენიმე IRGC-ის ვეტერანს და მას დიდი კონტრაქტები გადაეცა IRGC-ის კომპანიებისთვის). სასამართლო ხელისუფლება ასევე იმართება IRGC-ის ყოფილი წევრის, ღოლამჰოსეინ მოჰსენი-ეჯეის მიერ, ხოლო პარლამენტში მრავლად არიან IRGC-თან დაახლოებული დეპუტატები – რაც კიდევ უფრო ამყარებს გუშაგთა გავლენას. ამგვარად, IRGC ჩართულია მმართველობის ყველა დონეზე: პოლიტიკის ფორმირებაში, პროგრამების შესრულებაში და შედეგების ზედამხედველობაში. ეს დომინაცია დროთა განმავლობაში გაძლიერდა; მრავალი დამკვირვებლის თქმით, „IRGC-მა პოლიტიკური ძალაუფლებით უკვე გადააჭარბა სასულიერო ფენას“ ირანში\[16].

რაც შეეხება ბირთვულ დოსიეს, ეს ნიშნავს, რომ ნებისმიერი გადამწყვეტი გადაწყვეტილება (მაგალითად, ახალი შეთანხმების მიღება ან ბომბისკენ სწრაფვა) აირეკლავს IRGC-ის თანხმობას. როდესაც ირანმა 2015 წელს JCPOA-ს დათანხმდა, ხამენეიმ, სავარაუდოდ, IRGC-ის შიდა წინააღმდეგობა გადალახა სანქციების შემსუბუქების მიზნით, თუმცა კომპენსაციის სახით გუშაგებს საშუალება მისცა, გაეფართოებინათ თავიანთი ეკონომიკური როლი შეთანხმების შემდგომ პერიოდში. როდესაც ტრამპმა შეთანხმება დატოვა, IRGC-ის დამოკიდებულება – „ჩვენ ხომ გითხარით“ – გამართლდა, რამაც უფრო კონფრონტაციული პოზიცია გაამყარა. ახლა, 2025 წელს, მოლაპარაკებების განახლების ფონზე, IRGC უზრუნველყოფს, რომ არავითარი დათმობა არ დააზიანებს ირანის „ეროვნულ ძალას“ – რაც რაკეტებსა და რეგიონულ გავლენას ნიშნავს, რასაც ხამენეი მოლაპარაკებისთვის მიუღებლად აცხადებს\[11]. IRGC, დიდი ალბათობით, წითელ ხაზებს უთითებს მოლაპარაკებების ჯგუფს: მაგალითად, მოწინავე ცენტრიფუგების ცოდნის შენარჩუნება, სანქციების დაუყოვნებელი მოხსნის მოთხოვნა და ა.შ. თუ შეთანხმება დაიდება ისე, რომ IRGC-სთვის იგი მეტისმეტად შემზღუდველად მიიჩნევა, მათ შეუძლიათ მისი მუხრუჭება (როგორც 2016 წელს, როდესაც JCPOA-ს შესრულების შემდეგ ბალისტიკური რაკეტების ტესტირება დაიწყეს და საზღვრები გადაკვეთეს). მეორე მხრივ, თუ დიპლომატია ჩავარდება, სწორედ IRGC უხელმძღვანელებს ირანის შემდგომ ნაბიჯებს – შესაძლოა თვით ბირთვული ზღვარის გადაკვეთას, თუ ხამენეი ნებართვას გასცემს. ასეთ სცენარში IRGC ჩაუდგება სათავეში მუხტის აწყობას, ტესტირებასა და არსენალის მომზადებას – სავარაუდოდ საიდუმლოდ, სანამ ბომბი არ შეიქმნება.

დასასრულს, IRGC-ის როლი ირანის ბირთვულ და სამხედრო-სამრეწველო დომენში უმნიშვნელოვანესი და ყოვლისმომცველია. იგი იცავს პროგრამას როგორც საგარეო, ისე შიდა საფრთხეებისგან, ამარაგებს მას არალეგალური არხებით და აერთიანებს ბირთვულ ძალისხმევას ირანის სარაკეტო შესაძლებლობებთან. IRGC-ის ხისტი გავლენა, ჩვეულებრივ, უპირატესობას ანიჭებს ბირთვულ წინსვლასა და წინააღმდეგობას, ვიდრე კომპრომისს, თუმცა საბოლოოდ ემორჩილება უმაღლესი ლიდერის დირექტივებს. ირანის მმართველობის ნებისმიერი დიაგრამა ასახავს IRGC-ის რქებს ყველა ძალაუფლების ცენტრში – რეალურად, ეს არის ძალა ტახტის უკან (და ქვეშ) სახელმწიფოს უსაფრთხოების საკითხებში. ეს რეალობა ართულებს დიპლომატიურ ძალისხმევას, რადგან დასავლელი მოლაპარაკეები ირიბად უპირისპირდებიან IRGC-ის სკეპტიციზმსა და საბოტაჟს. თუმცა ამავდროულად, ეს ქმნის გარკვეულ სტაბილურობას: IRGC, რომელსაც რეჟიმის გადარჩენა ამოძრავებს, ერიდება რისკიან ქმედებებს, რომლებიც შესაძლოა ისლამური რესპუბლიკის არსებობას დააფრთხოს. მიუხედავად იმისა, რომ ის პროვოკაციულ ნაბიჯებს ემხრობა, ასევე ფრთხილად ითვლის საპასუხო ზომებს (მაგ., პროპორციული საპასუხო დარტყმები სრულმასშტაბიანი ომის თავიდან ასაცილებლად). IRGC-ის ხელმძღვანელობით ბირთვულ დოსიეს ემატება მილიტარისტული დისციპლინა – რომელიც დაფუძნებულია როგორც ამბიციაზე, ისე სიფრთხილეზე – რაც განსაზღვრავს ირანის სტრატეგიულ გადაწყვეტილებებს მომდევნო წლებში.

7. სტრატეგიული სცენარები: 2025–2030 წლების პერსპექტივა

2020-იანი წლების მეორე ნახევრისკენ მიმართული მზერით, ირანის ბირთვული ტრაექტორია შესაძლოა რამდენიმე განსხვავებული სტრატეგიული სცენარით განვითარდეს. დიპლომატიის, რეგიონული დაძაბულობისა და ირანის შიდა პოლიტიკის რთული ურთიერთქმედების გათვალისწინებით, სასარგებლოა გამოვსახოთ სცენარების მატრიცა, რომელიც აფასებს ოთხ შესაძლო შედეგს: (A) JCPOA-ს აღდგენა ან ახალი ბირთვული შეთანხმება, (B) ირანის სტაბილიზაცია გრძელვადიან ბირთვულ ზღვრულ სახელმწიფოდ, (C) ბირთვულ პროგრამაზე სამხედრო კონფრონტაცია და (D) ირანის რეჟიმის შიდა კოლაფსი. თითოეულ სცენარს გააჩნია თავისი ალბათობა, რისკები და სტრატეგიული ზეგავლენა.
A. JCPOA-ის აღდგენა ან ახალი შეთანხმება – „ცივი კონსენსუსი“

აღწერა: ირანი და აშშ/P5+1 ქვეყნები ახერხებენ 2015 წლის JCPOA-ს აღდგენას ან ახალი შეთანხმების გაფორმებას, რომელიც ზღუდავს ირანის ბირთვულ პროგრამას სანქციების შემსუბუქების სანაცვლოდ. ეს შეიძლება იყოს „JCPOA 2.0“ განახლებული ვადებით, ან შუალედური შეთანხმება, რომელიც აჩერებს ყველაზე სახიფათო გამდიდრების აქტივობებს. 2025 წელს ამ სცენარის მნათობებს ვხედავთ: ომანში გამართული მოლაპარაკებები ტრამპის ახალ ადმინისტრაციასთან შუალედურ შეთანხმების კონცეფციას ასახავს (მაგ., ირანის მიერ 60%-იანი გამდიდრების შეჩერება და ინტრუზიული ინსპექციების დაშვება ნავთობის შემოსავლის განბლოკვისა და ახალი სანქციების შეჩერების სანაცვლოდ)\[5]. წარმატებული სცენარის შემთხვევაში, ეს შუალედური ნაბიჯი 2026 წლისთვის შესაძლოა გაფორმდეს და განვითარდეს სრულფასოვან შეთანხმებად.

სავარაუდოობა: ზომიერი. შეთანხმების სასარგებლოდ მოქმედებს რამდენიმე ფაქტორი: ირანის ეკონომიკა სასიცოცხლოდ საჭიროებს სანქციების შემსუბუქებას, და ხელმძღვანელობამ შეიძლება ჩათვალოს, რომ შეთანხმება სჯობს ომისა თუ კოლაფსისკენ მიგნებას. აშშ-სთვის, იქნება ეს ტრამპი თუ სხვა პრეზიდენტი, ინტერესში შედის ირანის ბირთვული შეიარაღების პრევენცია ახლო აღმოსავლეთში ახალი ომების გარეშე. JCPOA-ს პრეცედენტი უკვე ქმნის მოქმედების გეგმას. განსაკუთრებით, ირანმა გამოხატა ფაზურ მიდგომაში დაინტერესება (შუალედური შემდეგ სრული შეთანხმება)\[5], რაც ცნობს, რომ მაქსიმალისტური გამოსავალი ერთბაშად არარეალურია. ევროპული და აზიური ძალები მყარად უჭერენ მხარს დიპლომატიის დაბრუნებას. თუმცა, არსებობს მნიშვნელოვანი ბარიერები, რომლებიც ამცირებენ სცენარის ალბათობას: უკიდურესი ორმხრივი უნდობლობა (ტრამპის გასვლიდან შემდეგ, ირანი ითხოვს გარანტიებს, რაც აშშ-სთვის რთული მისაწოდებელია) და რეგიონული მოთამაშეების – ისრაელისა და საუდის არაბეთის – ზეწოლა ირანისთვის უფრო მკაცრ პირობებზე, რაც თეირანს მიუღებლად ეჩვენება. შიდა პოლიტიკა ორივე მხარეს რთულია – ირანში ხისტი ფრთა მოლაპარაკებას ტრამპთან დამამცირებლად აფასებს, ხოლო აშშ-ში კონგრესი (განსაკუთრებით თუ „ბაზიერების“ კონტროლის ქვეშ იქნება) შესაძლოა შეეწინააღმდეგოს სანქციების შემსუბუქებას. ბალანსზე დაფუძნებით, უფრო სავარაუდოა ლიმიტირებული შეთანხმება (მოკლევადიანი გაყინვა), ვიდრე დიდი კომპრომისი, რომელიც მოიცავს რაკეტებსა და რეგიონულ საკითხებს. ამ სცენარის ალბათობა შეიძლება იყოს დაახლოებით 50% შუალედური შეთანხმებისთვის 2025-2026 წლებში, მაგრამ დაბალი (\~25%) JCPOA-ს სრული აღდგენისთვის, რომელიც 2030 წლამდე შენარჩუნდება.

რისკები და გავლენა: თუ შეთანხმება მიღწეული იქნება, იგი მოკლევადიან პერიოდში მნიშვნელოვნად შეამცირებს ბირთვული გავრცელების რისკს. IAEA-ს მონიტორინგის აღდგენა და ირანის „გარღვევის დროის“ (breakout time) რამდენიმე თვემდე გადაწევა (თუმცა სავარაუდოდ არა სრულ 12 თვემდე, როგორც იყო ორიგინალურ JCPOA-ში, ირანის მიერ მიღწეული ცოდნის შეუქცევადობიდან გამომდინარე\[13]) შეამცირებს ისრაელის მიერ წინმსწრები დარტყმის ალბათობას და მოკლევადიან პერსპექტივაში რეგიონული ომის საფრთხეს. ეკონომიკურად, სანქციების შემსუბუქება შეიძლება მნიშვნელოვნად გააფართოოს ირანის ნავთობის ექსპორტი და გააძლიეროს ქვეყნის ეკონომიკა, რაც რეჟიმს მოუტანს ფინანსურ სარგებელს.

თუმცა, ასეთი შეთანხმება შესაძლოა მხოლოდ გადადებას ნიშნავდეს და არა საფრთხის აღმოფხვრას. შემოკლებული „მზის ჩასვლის“ ვადები და ირანის მიერ თანამედროვე ცენტრიფუგების განვითარება ნიშნავს, რომ 2020-იანების ბოლოსთვის, JCPOA-ს ბევრი შეზღუდვა ამოიწურება, რაც შესაძლოა მიგვიყვანოს ახალ კრიზისამდე, როცა ირანი ხელახლა გააძლიერებს თავის შესაძლებლობებს (ეს იყო ერთ-ერთი მთავარი კრიტიკა თავდაპირველი შეთანხმებისადმი). კიდევ ერთი რისკია მორალური რისკი: სპარსეთის ყურის ქვეყნები და ისრაელი შეიძლება თავი მიტოვებულად ან საფრთხის ქვეშ იგრძნონ აშშ-ირანის დათბობის პირობებში და თავიანთი ხელით სცადონ მოქმედება (მაგ., საუდის არაბეთმა დაიწყოს ბირთვული ტექნოლოგიის ძიება, ისრაელმა კი გააგრძელოს ირანის ფარული საბოტაჟი შეთანხმების მიუხედავად).

თუმცა საერთო ჯამში, სცენარი A სავარაუდოდ მოიტანს სტაბილურობის პერიოდს და ეკონომიკურ გახსნას. ირანი შეიძლება კვლავ კონცენტრირდეს განვითარების მიმართულებით; რეჟიმს ექნება რესურსი შიდა სოციალური წნეხების შესამსუბუქებლად (რაც შეიძლება შეამციროს უკმაყოფილება მოსახლეობაში). თუმცა, პოლიტიკური რეფორმები ნაკლებად სავარაუდოა — შესაძლოა, პირიქით, რეჟიმი შიდა თვალსაზრისით უფრო თავდაჯერებულიც გახდეს. მთავარი კითხვა რჩება: შეცვლის თუ არა შეთანხმება ირანის სტრატეგიულ კალკულაციას რეალურად, თუ მხოლოდ დროის მოგებაა? თუ ეს მხოლოდ „ცივი კონსენსუსია“ კრიზისის დროებით გადავადებაზე, მაშინ 2030 წლისთვის შეიძლება წინ გვქონდეს უფრო მდიდარი რეჟიმი, რომელიც კიდევ უფრო ახლოსაა ბომბის ფლობასთან. მიუხედავად ამისა, ამ სცენარს თითქმის ყველა აქტორი მაინც სჯობს სხვადსხვა ალტერნატივას — სულ მცირე, ომის თავიდან ასარიდებლად 2020-იან წლებში.

ბ. სტაბილური ზღურბლოვანი სტატუსი – “მარად ზღვარზე”

აღწერა: ამ სცენარში, ახალი ფორმალური შეთანხმება არ მიიღწევა, მაგრამ ირანი ასევე არ ატარებს ბირთვულ გამოცდას და ღიად არ იარაღდება. მისი ნაცვლად, ირანი გადადის გრძელვადიან ზღურბლოვან მდგომარეობაზე – ინარჩუნებს ურანის გამდიდრებას მაღალ დონეზე (60% ან თუნდაც 90% მცირე რაოდენობით), აგროვებს ცოდნას და შესაძლოა საკმარისად გამდიდრებულ მასალას რამდენიმე იარაღისთვის, მაგრამ არ გადადის ბომბის ფაქტობრივ აწყობაზე. ეს所谓 “იაპონური მოდელი” იყო ირანის სტრატეგია 2019 წლის შემდეგ და შესაძლოა გაგრძელდეს უვადოდ, თუ ფრთხილად იქნება მართული. თეირანი, სავარაუდოდ, გარკვეულწილად შეინარჩუნებს IAEA-ს ინსპექტორების ქვეყანაში ყოფნას, რათა თავიდან აიცილოს სრული გაწყვეტა (შეიძლება დროებითი მონიტორინგის შეთანხმების ქვეშ) და დაარეგულირებს თავის მარაგს ისე, რომ არ გამოიწვიოს საერთაშორისო კრიზისი. რეჟიმი გააგრძელებს ბირთვული იარაღის მიზნების უარყოფას უზენაესი ლიდერის ფეტვას დაყრდნობით, მაგრამ ფაქტობრივად ისე პოზიციონირდება, რომ საფრთხის შემთხვევაში კვირების განმავლობაში შეძლოს ბომბის აწყობა. მსოფლიო კი იძულებულია ირანი გააკონტროლოს და შეაკავოს როგორც ფარულად ბირთვულ ძალად ქცეული ქვეყანა, ყოველგვარი ოფიციალური გადაწყვეტის გარეშე.

სავარაუდოობა: ეს სცენარი საკმაოდ რეალისტურია – შესაძლოა გახდეს სტანდარტული შედეგი, თუ დიპლომატია ჩავარდება, მაგრამ სამხედრო კონფლიქტიც არ მოხდება. სავარაუდოობა შეიძლება იყოს დაახლოებით 50%, რომ ირანი 2020-იანი წლების ბოლოს მიუახლოვდება ამ მდგომარეობას – შეთანხმების გარეშე, მაგრამ ბომბის გამოცდის გარეშე. ირანის ხელმძღვანელობა, შესაძლოა, თავად ამჯობინებდეს ზღურბლოვან ბუნდოვანებას: მას აქვს მაქსიმალური შეკავების ეფექტი (მტრები უნდა ვივარაუდოთ, რომ ირანი შესაძლოა უახლოეს მომავალში ბომბით აღიჭურვოს[9]), ხოლო ამას თან არ ახლავს ღია ბირთვული პროგრამის პოლიტიკური შედეგები. ისტორიულად, რამდენიმე ძლიერ ქვეყანას (იაპონია, სამხრეთ კორეა, ასევე ისრაელი 1967 წლამდე) ზუსტად ეს პოზიცია ჰქონდა.

ირანისთვის ზღურბლოვანი სტატუსი შესაძლოა შენარჩუნდეს, თუ მან შეძლო თავშეკავება (იარაღზე არ გადავიდა) და მოთმინება სანქციების პირობებში. მნიშვნელოვანია, გაუძლებს თუ არა ირანის ეკონომიკა წლობით კიდევ სანქციებს; თუმცა თუ ნავთობის გაყიდვები ჩინეთზე და კონტრაბანდა საკმარისი იქნება კოლაფსის თავიდან ასაცილებლად, ირანმა შეიძლება გაუძლოს. აშშ და ევროკავშირი შესაძლოა არაოფიციალურად შეეგუონ ასეთ ირანს, რამდენადაც ბომბი არ არსებობს და პროგრამა არ ფართოვდება – ფაქტობრივად შეკავებისა და დაბალანსების პოლიტიკა. ყველაზე დიდი კითხვის ნიშანი რჩება ისრაელი: შეუძლია კი ისრაელს ცხოვრება ირანის გვერდით, რომელიც მუდმივად ბომბის ზღვარზეა? შესაძლოა კი, თუ ისრაელს და აშშ-ს აქვთ თავდაჯერება, რომ შეძლებენ დროულად breakout-ის გამოვლენას და საჭიროების შემთხვევაში მოქმედებას. მართლაც, ზოგი ანალიტიკოსი ამტკიცებს, რომ ბირთვულად აღჭურვილი ირანის შეკავება შესაძლებელია, რადგან მისი მიზნები თავდაცვითია[8]. თუმცა, ზღურბლოვანი სტატუსის ბუნდოვანება და „თმის ხვრელზე დამოკიდებული“ სტაბილურობა ნიშნავს, რომ იგი გრძელვადიან პერსპექტივაში არამდგრადია.

რისკები და ზემოქმედება: სტაბილური ზღურბლოვანი სცენარი რეგიონს დატოვებს ქრონიკული დაძაბულობის მდგომარეობაში. ერთი მხრივ, ის არ შეიცავს ყველაზე უარეს შედეგებს (არ ხდება ბირთვული გავრცელება, არ არის ომი). ირანი ეკონომიკურად გააგრძელებს დაზარალებას სანქციების პირობებში, მაგრამ პარალელურად განაგრძობს რაკეტებისა და პროქსი ძალების განვითარებას, რაკი თავს ნაწილობრივ დაცულად იგრძნობს ფარულ ბირთვულ შესაძლებლობაზე დაყრდნობით. ერთ-ერთი საფრთხე არის არასწორი გათვლა: თუ ირანი ზღვრულ მდგომარეობაშია და ხდება კრიზისი (მაგალითად, ისრაელთან საზღვრის ინციდენტი ან აშშ-ის იერიში სირიაში IRGC-ს ბაზაზე), ირანი შეიძლება უფრო აგრესიულად მოიქცეს იმ იმედით, რომ მისი თითქმის ბირთვული სტატუსი სრულ პასუხს შეაჩერებს, რაც კი შესაძლოა მოულოდნელი ესკალაციის სპირალს გამოიწვიოს.

სხვა მნიშვნელოვანი რისკია ბირთვული არაგავრცელების ნორმების ეროზია: საუდის არაბეთი და შესაძლოა თურქეთი ან ეგვიპტე შეიძლება მიჰყვნენ ირანს და თავადაც განავითარონ ზღურბლოვანი შესაძლებლობები. საუდის ოფიციალური პირები ღიად აცხადებდნენ, რომ ირანის ბირთვული იარაღის მიღების შემთხვევაში, მათაც სურთ იარაღის ფლობა; და თუნდაც იქამდე არ მივიდნენ, რიადმა შესაძლოა დაიწყოს ურანის გამდიდრების ან ბირთვული ტექნოლოგიის (შეიძლება ჩინეთის ან პაკისტანის დახმარებით) განვითარება, რათა კონკურენცია შეინარჩუნოს. ეს კი შეიძლება 2030 წლისთვის მრავალქვეყანიანი ზღურბლოვანი რბოლით დასრულდეს, რაც სერიოზულად დააზიანებს ბირთვული არაგავრცელების ხელშეკრულებას (NPT).

IAEA-ს მონიტორინგის თემაც პრობლემურია: ირანის ამჟამინდელი შემცირებული გამჭვირვალობა ნიშნავს, რომ დროთა განმავლობაში მცირდება ნდობა იმაზე, თუ რამდენ ბირთვულ მასალას ფლობს ირანი\[13]. 2030 წლისთვის ირანს თეორიულად შეიძლება საკმარისი 60%-იანი გამდიდრებული ურანი ჰქონდეს დაგროვებული 10-12 ბირთვული იარაღისთვის და ნაწილი შესაძლოა დამალული იყოს. რაც უფრო დიდხანს გასტანს ეს სტატუს-ქვო ოფიციალური შეთანხმების გარეშე, მით უფრო იზრდება ფარულად ბომბის შექმნის (sneakout) საფრთხე\[13].

მიუხედავად ამისა, სცენარი B შესაძლოა მართვადი იყოს მკაცრი შეკავების სტრატეგიით: გაგრძელებული სანქციები ირანის პროგრესის შესაფერხებლად, აქტიური დაზვერვითი ოპერაციები (საბოტაჟი, კიბერშეტევები) მის შესაძლებლობებზე ზემოქმედებისთვის და აშშ-ისა და ისრაელის ძლიერი შეკავების პოსტურები ირანის შემდგომი ნაბიჯების თავიდან ასაცილებლად. ეს იქნებოდა “ცივი მშვიდობა” – ირანი გარკვეულად შემოსაზღვრულია, მაგრამ კვლავ თავისუფალი. ჰუმანიტარული შედეგები კი მძიმე იქნება – ირანელი მოქალაქეები განაგრძობენ სანქციებით გამოწვეულ ეკონომიკურ სიდუხჭირეში ცხოვრებას. პოლიტიკურად, რეჟიმი, ალბათ, კიდევ უფრო გააძლიერებს რეპრესიებს უკმაყოფილების დასაძლევად და “გარე მტერს” გამოიყენებს როგორც შიდა გაჭირვების გამართლებას. ასე რომ, ეს სცენარი თავიდან გვარიდებს ომს, მაგრამ ამყარებს მტრულ ატმოსფეროს და შიდა სტაგნაციას ირანში.

გ. სამხედრო დაპირისპირება – “დარტყმა და ქარიშხალი”

აღწერა: ამ სცენარში, დიპლომატია ვერ აღწევს შედეგს და ირანი განაგრძობს პროგრამის გაფართოებას წითელი ხაზების მიღმა, რაც იწვევს სამხედრო დაპირისპირებას. ეს შეიძლება მოიცავდეს როგორც შეზღუდულ ისრაელის იერიშს ბირთვულ ობიექტებზე, ასევე უფრო ფართო კონფლიქტს, რომელშიც აშშ და რეგიონული მოთამაშეები ჩაერთვებიან. ერთ-ერთი გზა: 2026 წლისთვის ირანი აგროვებს საკმარისად 90%-იან გამდიდრებულ ურანს რამდენიმე ბომბისთვის ან აძევებს IAEA-ს ინსპექტორებს, რაც უბიძგებს ისრაელს (აშშ-ის მხარდაჭერით ან მის გარეშე) წამოიწყოს პრევენციული იერიშები (საჰაერო და კიბერშეტევები) ისეთ ობიექტებზე, როგორებიცაა ნატანზი, ფორდო, არაკი და სხვ. ალტერნატიული სცენარია – დიდი კრიზისი (მაგ. ირანი ფარულად ატარებს ბირთვულ ტესტს ან ირანის პროქსი ომი ისრაელთან მძიმდება) აიძულებს აშშ-ის პრეზიდენტს გამოიყენოს სამხედრო ძალა. კონფრონტაცია შესაძლოა დაიწყოს ბირთვულ ინფრასტრუქტურაზე შეტევით, მაგრამ სავარაუდოდ გაფართოვდება ირანის პასუხით – აშშ-ის ბაზებზე თავდასხმით, სპარსეთის ყურის ნავთობობიექტებზე და საზღვაო გადაზიდვებზე. არსებითად, ეს სცენარი გულისხმობს შეკავების სისტემის ჩაშლას და ბეგინის დოქტრინის ძალით განხორციელებას, რაც სპარსეთის ყურეში ომს გამოიწვევს.

სავარაუდოობა: მიუხედავად იმისა, რომ ყველა მხარე ცდილობს ამ სცენარის თავიდან აცილებას, მისი შესაძლებლობა უგულებელყოფას არ ექვემდებარება — შესაძლოა 20-30% მომდევნო ხუთი წლის განმავლობაში, ხოლო კიდევ უფრო მაღალი, თუ დიპლომატიური პროგრესი არ მიიღწევა. ომის პროვოცირების გამშვები წერტილები აშკარად ჩანს: თუ ირანი დაიჭირეს ბომბზე სწრაფი მისწრაფების მცდელობაში (ან რეალურად მის მშენებლობაში), ისრაელი თითქმის აუცილებლად მიიტანს იერიშს — თვლიან, რომ არასრულყოფილი დარტყმაც კი სჯობს, ვიდრე ბირთვული იარაღის მქონე მტრის გაჩენა. ისრაელის ლიდერები უკვე ამზადებენ საზოგადოებასა და ჯარს ამ პერსპექტივისთვის\[4].

აშშ შესაძლოა შეუერთდეს ან გვერდიდან დაეხმაროს (საწვავის შევსება, ამუნიცია და სხვ.), რადგან ბირთვული ირანი ვაშინგტონშიც მიუღებლად მიიჩნევა. პირიქით, ირანმა შესაძლოა არასწორად შეაფასოს სიტუაცია და გადადგას ისეთი ნაბიჯი, როგორიცაა IAEA-ს ინსპექტორების გაძევება ან პროგრამის მჭიდროდ განლაგება ისე, რომ სხვებმა დაასკვნან, თითქოს ირანი იარაღზე გადადის — რაც იწვევს თავდასხმებს. ასევე არსებობს უნებლიე ესკალაციის საშიშროება სამხედრო წვრთნების ან პროქსი შეტაკებებისას — მაგ., IRGC-ის საზღვაო ძალების მიერ აშშ-ის ხომალდების შეწუხება შეიძლება გადაიზარდოს პირდაპირ კონფლიქტში. ზოგადად, თუ დიპლომატია ჩიხში რჩება და ირანი ყოველწლიურად უახლოვდება ბირთვულ შესაძლებლობას, სამხედრო დაპირისპირების შანსი იზრდება. ასევე მნიშვნელოვან როლს შეასრულებს შიდა პოლიტიკური ფაქტორები: შიდა ზეწოლის ქვეშ მყოფი ისრაელის ან მოქმედების კრიტიკის ქვეშ მყოფი აშშ-ის ადმინისტრაცია შეიძლება სამხედრო ძალას მიმართოს, როგორც ირანის საკითხის „გადაჭრის“ გზას. ისტორია აჩვენებს, რომ სახელმწიფოები ხშირად დარტყმას ადრე აპირებენ, ვიდრე მერე, როდესაც საქმე ბირთვულ გავრცელებას ეხება (მაგალითად, ოსირაქი 1981, სირია 2007). რადგან ირანის პროგრამა 2030 წლისთვის უფრო გამძლე და განმეორებად გახდება, ზოგი შეიძლება ჩათვალოს, რომ 2025–2026 ბოლო ფანჯარაა მოქმედებისთვის.

რისკები და ზემოქმედება: ირანთან კონფლიქტის დაწყება სერიოზულ ზეგავლენას მოახდენს რეგიონალურ და გლობალურ უსაფრთხოებაზე. თუნდაც „ქირურგიული“ იერიში არ იქნება სუფთა — ირანს ბევრი ობიექტი აქვს, ზოგი ღრმად მიწისქვეშა; სერიოზული მცდელობა პროგრამის შესამცირებლად მოითხოვს ათეულობით დარტყმას დღეების ან კვირების განმავლობაში. ირანი თითქმის უეჭველად უპასუხებს მძაფრად: შესაძლოა ბალისტიკური რაკეტებით დაბომბოს ისრაელის ქალაქები და სამხედრო ბაზები, შეუტიოს აშშ-ის ბაზებს ყატარში, არაბეთის გაერთიანებულ საემიროებში და ბაჰრეინში (50,000-ზე მეტი ამერიკელი სამხედრო ირანის მეზობლად იმყოფება)\[16], გააქტიუროს პროქსი ძალები.

ჰეზბოლამ შეიძლება ჩართოს ჩრდილოეთის ფრონტი ისრაელთან თავისი უზარმაზარი რაკეტური არსენალით, რაც ისრაელ-ლიბანის დამანგრეველ ომამდე მივა. ჰუთებმა შეიძლება გაშვან რაკეტები საუდის არაბეთსა და ემირატებზე. ირანის ძალებმა შესაძლოა ჰორმუზის სრუტის ბლოკირებაც სცადონ — რაც მსოფლიო ნავთობის \~20%-ის გასასვლელია — რამაც შეიძლება გამოიწვიოს ენერგეტიკული კრიზისი და გლობალური ეკონომიკური შოკი. აშშ მძიმე ჩარევას განახორციელებს საზღვაო მარშრუტების შესანარჩუნებლად და მოკავშირეების დასაცავად.

ასეთ შემთხვევაში მივიღებთ რეგიონულ ომს, სადაც ირანი სამხედრო თვალსაზრისით ძლიერ ჩამორჩება აშშ-ის, ისრაელისა და სპარსეთის ყურის ქვეყნების კოალიციას, მაგრამ საკმარისად ძლიერი იქნება ქაოსისა და დესტრუქციის დასათესად. ირანის ბირთვულ პროგრამას დაარტყამენ, მაგრამ თუ იერიშები უკიდურესად საფუძვლიანი არ იქნება (და არ შეიცავს სახმელეთო ოპერაციებს ობიექტების დასაცავად, რაც ძალიან სარისკოა), ირანს შესაძლოა მის აღდგენა რამდენიმე წელიწადში შეეძლოს — ამჯერად გაცილებით მტკიცე პოლიტიკური ნებით, რათა მიიღოს ბომბი, როგორც საბოლოო შეკავების მექანიზმი.

არსებობს ხშირად განხილული საფრთხე, რომ თავდასხმამ შესაძლოა ირანის ბირთვული პროგრამა მხოლოდ 2-3 წლით შეაფერხოს და პრაქტიკულად გარანტირებული გახდეს ირანის გადაწყვეტილება იარაღის მიღებაზე. შესაძლოა იმ მომენტში ირანი დატოვოს NPT-ს შეთანხმება.

სხვა რისკი არის განუსაზღვრელი ესკალაცია: ომის დაწყების შემდეგ მოვლენების განვითარება პროგნოზირებადია. შესაძლოა რაკეტა მოხვდეს ამერიკულ გემს და გამოიწვიოს მასობრივი მსხვერპლი, რის გამოც აშშ დაიწყებს ფართო იერიშებს ირანის ხელმძღვანელობაზე ან შეიარაღებულ ძალებზე. ეს შეიძლება გადაიზარდოს რეჟიმისთვის საფრთხის შემცველ კონფლიქტში, და სასოწარკვეთილებაში მყოფმა ირანის სარდლობამ შესაძლოა განიხილოს უკიდურესი პასუხები (მიუხედავად იმისა, რომ ირანს ამჟამად ბირთვული იარაღი არ აქვს, მას შეუძლია მასობრივი ტერორისტული თავდასხმების განხორციელება საზღვარგარეთ და სხვ.).

ომის პირობებში შეიძლება მოხდეს შეცდომები — მაგ., ირანი შეცდომით დაარტყამს ნეიტრალური ქვეყნის ხომალდს (მსგავსად, როგორ 2020 წელს ჩამოაგდო უკრაინული სამგზავრო თვითმფრინავი დაძაბულობის ფონზე). მსხვერპლი რეგიონში შეიძლება ათიათასებს გადასცდეს, თუ სრულმასშტაბიანი კამპანია დაიწყება. გლობალური ბაზრები დაზარალდებიან ნავთობის ფასების მატებისა და არასტაბილურობის გამო.

პოლიტიკურად, ირანში ომმა შესაძლოა გააძლიეროს ნაციონალიზმი და განახანგრძლივოს რეჟიმის სიცოცხლე, ან, პირიქით, მარცხის ფონზე დაარღვიოს რეჟიმის ავტორიტეტი (მაგ., IRGC-ს სამხედრო მარცხი წაახალისებს შიდა მოწინააღმდეგეებს). ზოგის აზრით, მხოლოდ სამხედრო ძალის მუქარა ან რეალური დარტყმა აიძულებს ირანს აირჩიოს „ბომბი თუ გადარჩენა“ და უკან დაიხიოს. თუმცა, ასეთი ფსონი უკიდურესად მაღალი რისკის შემცველია.

საბოლოოდ, სცენარი C უკიდურესად საშიში და გაუთვლელია — მისი შედეგები მერყეობს მოკლევადიან ნაწილობრივ წარმატებასა (პროგრამის დაზიანება) და მრავალწლიან რეგიონულ ომამდე, რომელიც ირანს ბომბის მიღებისკენ კიდევ უფრო უბიძგებს. ეს არის სცენარი, რომლის თავიდან აცილებაც პოლიტიკოსების უმეტესობის მიზანია — თუმცა 2030 წლისთვის, თუ სხვა ყველაფერი ჩავარდება, მისი გამორიცხვა შეუძლებელი იქნება.

აღწერა: ეს სცენარი გულისხმობს ირანში ფუნდამენტურ პოლიტიკურ ცვლილებას შიდა რყევების შედეგად — ფაქტობრივად, ისლამური რესპუბლიკის, როგორც ასეთი, დაცემას. ეს შეიძლება მოხდეს სახალხო რევოლუციის გზით (როგორც თითქმის მოხდა 1979 წელს და რასაც 2009 და 2022 წლების საპროტესტო ტალღები ცდილობდნენ) ან ელიტის გახლეჩით (მაგალითად, თუ უზენაესი ლიდერი ხამენეი გარდაიცვალა და მისი მემკვიდრეობა შიდა ბრძოლებს გამოიწვევს, ან თუ სამხედროების ნაწილი რეჟიმს ზურგს აქცევს). ამგვარი კოლაფსი შეიძლება არ იყოს მოწესრიგებული — იგი შესაძლოა ქაოსით ან სამოქალაქო კონფლიქტით გაგრძელდეს. მაგრამ ვთქვათ, რომ არსებული თეოკრატიული რეჟიმი შეიცვლება თვისობრივად სხვა ტიპის მმართველობით (მაგალითად, გარდამავალი დემოკრატიული მთავრობით ან სამხედრო ხუნტით) 2020-იანების ბოლოსთვის. რა გავლენა ექნებოდა ამას ბირთვულ პროგრამაზე? შესაძლოა, ახალი მთავრობა გადახედოს ეროვნულ პრიორიტეტებს: მაგალითად, უფრო დემოკრატიულმა ირანმა, რომელიც მსოფლიოსთან ინტეგრაციას მოისურვებს, შესაძლოა დათანხმდეს ბირთვული შესაძლებლობების მკაცრ შეზღუდვას ან თუნდაც დემონტაჟს, სანაცვლოდ სრული ნორმალიზაციისა და ეკონომიკური დახმარების მიღებისა. ალტერნატიულად, თუ რეჟიმის დაცემა ძალადობრივად მოხდება, არსებობს რისკი “არაკონტროლირებადი ბირთვული მასალების” — ანუ შესაძლო დაკარგული მასალებისა და ობიექტების — თუკი მათი მცველები გაფანტდებიან ან დავალიანება გამოიწვევს უსაფრთხოების ჩამოშლას.

სავარაუდოობა: ირანში რეჟიმის კოლაფსი ყველაზე ნაკლებად პროგნოზირებად სცენარად რჩება, თუმცა ის არ არის შეუძლებელი. ზოგი ანალიტიკოსი მას დაბალ შანსს აძლევს (დაახლოებით 10-15% ამ ათწლეულის განმავლობაში), თუ არ იქნება მასიური ბიძგი. თუმცა, 2022 წლის ქალთა უფლებებზე საპროტესტო ტალღამ აჩვენა საზოგადოების ღრმა გაუცხოება რეჟიმისგან, ხოლო ეკონომიკურმა სიდუხჭირემ და თაობათა ცვლამ მის ლეგიტიმურობას ღრმა ზიანი მიაყენა. რეჟიმის უსაფრთხოების მექანიზმები (IRGC, ბასიჯი) კვლავ შეკრულია და რეპრესიებში ეფექტურია — მათ ის პროტესტები სასტიკად ჩაახშვეს. უზენაესი ლიდერი, მიუხედავად ხანდაზმულობისა (დაახლოებით 85 წლის), ძალაუფლებას მტკიცედ იკავებს და სულ ახლახანს დაამტკიცა კიდევ ერთი მკაცრი ხაზის წარმომადგენელი (ალი აკბარ აჰმადიანი) ეროვნული უსაფრთხოების უმაღლეს საბჭოში, და უკვე განიხილება მისი შვილი ან პრეზიდენტი რაისიც მემკვიდრედ — რაც მიუთითებს მმართველობის გაგრძელების მცდელობაზე.

მიუხედავად ამისა, ხამენეის გარდაცვალების შემდეგ მემკვიდრეობის პროცესი მოულოდნელი ფაქტორი იქნება. ის შეიძლება იყოს მოწესრიგებული ან შიდა განხეთქილება გამოიწვიოს — განსაკუთრებით, თუ იმ დროს საზოგადოებრივი უკმაყოფილება კვლავ გაძლიერდება. მრავალი ფაქტორის — მძიმე ეკონომიკური კრიზისის, ელიტური გადაბარგების, ან საგარეოპოლიტიკური კატასტროფის (მაგალითად, წაგებული ომი) — ერთობლიობამ შესაძლოა საბოლოოდ დაანგრიოს რეჟიმი.

შესანიშნავია, რომ აშშ-ის „მაქსიმალური ზეწოლის“ სტრატეგიის ერთ-ერთი მიზანიც იყო მოსახლეობაში აღშფოთების წახალისება სისტემური ცვლილებისთვის, თუმცა ამას დაუყოვნებელი შედეგი არ მოჰყოლია\[4]. უცხოეთში მყოფი ოპოზიცია (მაგ. MEK, მონარქისტები და სხვ.) აქტიურია, მაგრამ ქვეყანაში უსაფრთხოების სტრუქტურები კვლავ ერთგულია რეჟიმისადმი.

ამრიგად, ეს სცენარი რჩება დაბალი ან საშუალო ალბათობის მქონედ; თუმცა, მისი ალბათობა შესაძლოა გაიზარდოს 2030 წლისკენ, თუ დემოგრაფიული წნეხი გაიზრდება და წარმოჩნდება ქარიზმატული ლიდერი ან ლიდერის არმქონე მასობრივი მოძრაობა, რომელსაც საკრიტიკო მასა ექნება.
რისკები და გავლენა: რეჟიმის კოლაფსმა შეიძლება ბირთვული საკითხი ფუნდამენტურად გადატრიალოს — პოტენციურად პოზიტიურად, თუმცა გზად მნიშვნელოვანი რისკებით. პოზიტიური შედეგი: პოსტ-ისლამური რესპუბლიკის მთავრობა შეიძლება აირჩიოს ისეთი გზა, როგორიც გამოიარა აპარტეიდის შემდგომმა სამხრეთ აფრიკამ ან პოსტ-საბჭოთა უკრაინამ/ყაზახეთმა — გადაწყვეტს, რომ ბირთვული ამბიციები უფრო მეტ ზიანს აყენებს, ვიდრე სარგებელს, და მათი მიტოვებით ეცდება საერთაშორისო აღიარებისა და რეაბილიტაციის მოპოვებას. მართლაც, მრავალი ირანელი დისიდენტი ამტკიცებს, რომ ბირთვული პროგრამა ძვირადღირებული ავანტიურაა, რომელმაც უბრალო ირანელებს ზიანი მიაყენა ელიტის იდეოლოგიური მიზნების გამო. სეკულარული, ეროვნული ინტერესებზე ორიენტირებული მთავრობა შეიძლება ეკონომიკურ აღდგენას ამჯობინებდეს ურანის გამდიდრებას. ასეთ საუკეთესო სცენარში, ირანი სწრაფად დაბრუნდება ბირთვული იარაღის გაუვრცელებლობის ხელშეკრულების (NPT) სრულ შესაბამისობაში, დათანხმდება ინტენსიურ მონიტორინგზე და ბომბის საფრთხე გაქრება. სანქციები მოიხსნება, რეგიონული ურთიერთობები შეიძლება გაუმჯობესდეს (არაბული ქვეყნები უფრო მოიხიბლონ არარევოლუციური ირანით), და შეიარაღების რბოლა აიცილოს თავიდან.

თუმცა, კოლაფსის სცენარები იშვიათად არის ასე მოწესრიგებული. რეჟიმის შეცვლის ქაოსისას, ბირთვულ მასალებსა და ობიექტებზე კონტროლი შეიძლება შეირყეს. ირანში არსებობს რამდენიმე ტონა დაბალგამდიდრებული ურანი და ბირთვული ექსპერტების მნიშვნელოვანი კადრი. ყველაზე ცუდი ვარიანტია, თუკი რომელიმე დაჯგუფება ან დაუმორჩილებელი სამხედრო ლიდერები გადაწყვეტენ, რომ ბირთვული აქტივები გამოიყენონ ან იმალონ — მაგალითად, ქაოსის პირობებში მარტივი ბირთვული ასაფეთქებლის აწყობა, როგორც თავდაცვითი საშუალება უცხოური ჩარევის წინააღმდეგ. ეს ნაკლებად სავარაუდოა, რადგან ბირთვული შეიარაღება რთული და დროში გაჭიანურებულია, მაგრამ გამორიცხული არ არის თუკი ვითარება უკიდურესად გაუარესდება.

უფრო რეალურია გამჟღავნებისა და გავრცელების რისკი: გაბრაზებული მეცნიერები შეიძლება ცოდნა ან მასალები გაყიდონ ყველაზე მაღალ ფასში, თუკი ცენტრალური მმართველობა დაიშლება. IRGC-მაც კი შეიძლება ზოგი ბირთვული მასალა “დაზღვევის” სახით დამალოს. ალტერნატიულად, თუკი კოლაფსი მიგვიყვანს შიდა კონფლიქტამდე, სხვადასხვა სამხედრო ძალები შეიძლება სტრატეგიულ ობიექტებზე გააქტიურდნენ. ამგვარ ვითარებაში, საერთაშორისო საზოგადოება (აშშ, IAEA) აუცილებლად იმოქმედებს ირანის ბირთვული ობიექტების უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად — შესაძლოა ოპერაციებით, რათა თავიდან აიცილოს კონტროლის დაკარგვა.

მნიშვნელოვანია, ვინ ჩაუდგება ქვეყანას სათავეში: თუკი არა ლიბერალური რევოლუცია, არამედ მკაცრი სამხედრო გადატრიალება მოხდება (მაგ., IRGC-ს გენერალი, რომელიც წესრიგს ჰპირდება), ახალი მმართველობა შეიძლება კიდევ უფრო გაძლიერებულად მისდევდეს ბირთვულ შეიარაღებას, როგორც სუვერენიტეტის გარანტს — განსაკუთრებით, თუ უცხოურ განზრახვებზე ეჭვები ექნებათ.

ბირთვულ ქრონოლოგიაზე გავლენა: თავდაპირველად, პროგრამა სავარაუდოდ შეჩერდება ქაოსის ფონზე — გამდიდრება გაჩერდება, თუ მეცნიერები ქვეყნიდან გაიქცევიან ან ობიექტები დროებით დაიხურება არეულობის გამო. მაგრამ როგორც კი ახალი მმართველობა ჩამოყალიბდება, მიმართულება მკვეთრად შეიძლება შეიცვალოს. საუკეთესო შემთხვევაში: 2030 წლისთვის ფუნდამენტურად დაბირთვულებული ირანი, გამდიდრება 5%-ზე ზემოთ სრულად შეწყვეტილი, სრული გამჭვირვალობა და ნორმალიზებული ეკონომიკური კავშირები — უზარმაზარი მიღწევა გაუვრცელებლობისა და რეგიონული სტაბილურობისთვის. უარესი შემთხვევაში: ბირთვული იარაღი შეიძლება სწორედ რეჟიმის შეცვლის ქაოსში გამოჩნდეს, ან ბირთვული მასალები ტერორისტულ ჯგუფებში გავრცელდეს — რაც გლობალურ უსაფრთხოებას მძიმედ დაარტყამს.

ყველაზე სავარაუდო სურათია, რომ კოლაფსის შემდეგ გადარჩენილი სახელმწიფო საერთაშორისო ლეგიტიმურობას ეცდება, და შესაბამისად, ბირთვულ საკითხშიც ზომიერი პოლიტიკა აირჩევა — თუ უსაფრთხოების გარანტიები გარედან (მაგალითად, საერთაშორისო ან რეგიონული შეთანხმება) სანდოდ დაარწმუნებს.

შეჯამება: სცენარი D უკიდურესად არასტაბილურია. ის შეიცავს იმედს, რომ ირანის სტრატეგიული ორიენტაცია ახალი მთავრობის პირობებში შეიცვლება და ბირთვული კრიზისი იმ გზით გადაწყდება, როგორითაც მოქმედი რეჟიმი ვერასდროს შეძლებს. მაგრამ მას თან ახლავს მოკლევადიანი საშიშროებები, რომლებიც არსებული სტატუს კვოსგან ბევრად სარისკოა. სწორედ ამიტომ, პოლიტიკის განმსაზღვრელები ხშირად თავს არიდებენ ამ სცენარზე აშკარა მიქცევას — თუმცა ზოგიერთის რწმენით, მხოლოდ რეჟიმის ცვლილება მოახდენს საბოლოო და რეალურ გარღვევას ბირთვულ საფრთხეში. როგორც ერთმა ანალიზმა აღნიშნა: თუკი ისლამური რესპუბლიკა დაიშლება, ეს ერთ-ერთი იშვიათი სცენარია, როცა ირანი საბოლოოდ ნამდვილად ვერ მიიღებს ბომბს. მაგრამ ამ იმედზე დაფუძნებული პოლიტიკა სარისკოა, იმის გათვალისწინებით, თუ რამდენად არაპროგნოზირებადია მისი განვითარება და პოტენციური შედეგები.

სცენარიული მატრიცა (2025–2030):

• JCPOA-ს აღდგენა/ახალი შეთანხმება: ალბათობა — საშუალო; იძლევა საფრთხის დროებით შემცირებას და ეკონომიკურ შვებას, მაგრამ ვადის ამოწურვა და ნდობის ნაკლებობა რჩება. ძირითადი რისკი: შეთანხმება შემდგომში დაიშლება და ყველაფერი თავიდან დაიწყება.
• სტაბილური ზღვრული სტატუსი: ალბათობა — მაღალი, თუ შეთანხმება არ შედგა; ირანი რჩება ბომბამდე რამდენიმე ნაბიჯის მანძილზე, შეკავებული შეკავებისა და აცილების მექანიზმებით. ომს თავიდან იცილებს, მაგრამ გრძელვადიანად არასტაბილურია და შეიძლება რეგიონული ბირთვული რბოლა წაახალისოს.
• სამხედრო კონფრონტაცია: ალბათობა დამოკიდებულია წითელ ხაზებზე; რეგიონულ მასშტაბზე დამანგრეველი შედეგებით, შეიძლება დროებით შეაჩეროს ბირთვული პროგრამა, მაგრამ მაღალი ფასის სანაცვლოდ. ძირითადი რისკი: უკონტროლო ესკალაცია და ირანის მომავალი გაძლიერებული ბირთვული გადაწყვეტილება.
• რეჟიმის კოლაფსი: ალბათობა — დაბალი, მაგრამ გარდამტეხი შედეგებით; შეიძლება მთლიანად მოხსნას ბირთვული საფრთხე, თუ ვითარდება კეთილგანწყობილი რეჟიმი, ან შეიძლება ბირთვული მასალების კონტროლის მოშლით სახიფათო არასტაბილურობა გამოიწვიოს. ძირითადი რისკი: გარდამავალი ქაოსი, რომელიც მიგვიყვანს გავრცელებასა ან კონფლიქტამდე.

თითოეული სცენარი განსხვავებულ პოლიტიკურ მზადებას მოითხოვს: გაძლიერებული მონიტორინგისა და ალიანსების გარანტიები ზღვრული სტატუსის შეკავებისთვის; სამხედრო მზადყოფნა და ეკონომიკური შერბილების გეგმები ომისთვის; დიპლომატიური და ეკონომიკური ჩართულობა შეთანხმებისთვის; და ბირთვული ობიექტების დაცვის გადაუდებელი გეგმები რეჟიმის კოლაფსის შემთხვევაში. 2025–2030 წლები გარდამტეხი პერიოდია — მომდევნო წლებში მიღებული გადაწყვეტილებები ირანს ამ სცენაროთა რომელიმეზე დააყენებს, უკეთესობისკენ ან უარესობისკენ.

8. ირანი vs. ჩრდილოეთი კორეა: სტრატეგიული შედარებითი ანალიზი

ირანისა და ჩრდილოეთ კორეის ბირთვული ტრაექტორიები ხშირად ერთად იხსენიება, მაგრამ ამ ორ რეჟიმს მნიშვნელოვნად განსხვავებული მმართველობითი სტრუქტურა, შეკავების სტრატეგია და საერთაშორისო იზოლაცია ახასიათებთ. თეირანისა და ფხენიანის მიდგომათა შედარება ნათელს ჰფენს, თუ როგორ იყენებს თითოეული რეჟიმი ბირთვულ შესაძლებლობებს რეჟიმის უსაფრთხოებისთვის და როგორ განსხვავდება მსოფლიო რეაგირება მათზე.

პოლიტიკური მმართველობის სტრუქტურა და გადაწყვეტილებების მიღება: ჩრდილოეთ კორეა მემკვიდრეობით ტოტალიტარულ დიქტატურად რჩება, რომელიც კიმის ოჯახის ირგვლივაა კონცენტრირებული. კიმ ჩენ ინი ფლობს აბსოლუტურ ძალაუფლებას როგორც უმაღლესი ლიდერი და პრაქტიკულად ბირთვული ღილაკის ერთადერთი მფლობელია. ფხენიანში გადაწყვეტილებები მკაცრად ცენტრალიზებულია; კორეის სახალხო არმია (KPA) და მუშათა პარტია მთლიანად ემორჩილებიან კიმის პერსონალურ მმართველობას. ირანისგან განსხვავებით, არ არსებობს დამოუკიდებელი სამხედრო ფრთა ან კონკურენტული ძალაუფლების ცენტრები.

შედარებისთვის, ირანის მმართველობითი სტრუქტურა ბევრად უფრო რთულია. უმაღლესი ლიდერის (ამჟამად აჰლი ალის ხამენეი) ხელშია საბოლოო გადაწყვეტილების მიღება, მაგრამ მის ქვემოთ მრავალი ცენტრი მოქმედებს: არჩეული მთავრობა, IRGC, სასულიერო ორგანოები და სხვ. ბირთვულ პოლიტიკას ირანში ელიტური კონსენსუსი განსაზღვრავს (თუმცა კულისებს მიღმა). IRGC-ს დიდი გავლენა აქვს, მაგრამ იგი დამოუკიდებლად არ მოქმედებს ხამენეის თანხმობის გარეშე. ეს ნიშნავს, რომ ირანული გადაწყვეტილებები შესაძლოა უფრო ფართო შეხედულებების გათვალისწინებით მიიღება (ხისტი და პრაგმატული ფრთების დებატი, ეკონომიკური გათვლები და ა.შ.), განსხვავებით ჩრდილოეთ კორეის ერთპიროვნული წესრიგისგან.

მაგალითად, ირანმა მიიღო და რამდენიმე წლის განმავლობაში შეასრულა JCPOA — გადაწყვეტილება, რომელიც ხამენეიმ მიიღო შიდა კონსულტაციებისა და IRGC-ისა და ტექნოკრატების თანხმობის შემდეგ. ჩრდილოეთ კორეაში კიმი, სავარაუდოდ, არასდროს დათანხმდება თავის არსენალის უკან წაღებას ისე, როგორც ირანმა დროებით შეაჩერა თავისი პროგრამა; ფხენიანში ასეთი გადაწყვეტილება მხოლოდ ერთი ლიდერის სურვილსა და გადარჩენის კალკულაციას ემყარება, ინსტიტუციური კონტროლის გარეშე.

ერთი შედეგია ის, რომ ჩრდილოეთ კორეის მმართველობითი სტრუქტურა საშუალებას აძლევს მიიღოს სწრაფი და რისკიანი გადაწყვეტილებები (მაგალითად, ბირთვული გამოცდები, კონფრონტაციული ნაბიჯები), რადგან კიმს არ სჭირდება არც კონსულტაციები და არც შიდა წინააღმდეგობის შიში. ირანში კი ბომბის შექმნის ან აშშ-ის ბაზის დარტყმის მსგავსი გადაწყვეტილებები კონსენსუსის საფუძველზე მიიღება და, შესაბამისად, შესაძლოა უფრო ფრთხილი იყოს — ხამენეი უნდა ანგარიშს უწევდეს IRGC-სა და ელიტის სხვა ფრთების შეხედულებებს, და ისტორიულად ის ფრთხილ, ეტაპობრივ ნაბიჯებს ამჯობინებდა. ირანული სისტემის დიფუზური ძალაუფლების ცენტრები ასევე ქმნის სივრცეს დოქტრინულ დებატებზე (მაგალითად, ირანელი ოფიციალური პირები ღიად მსჯელობენ ბირთვული იარაღის უპირატესობებსა თუ უარყოფით მხარეებზე; მსგავსი საჯარო დისკუსია ჩრდილოეთ კორეაში წარმოუდგენელია). თუმცა, ირანის სისტემასაც შეუძლია გადამწყვეტი ქმედებები, როცა ხამენეი სხვადასხვა ფრთას დააკავშირებს საერთო ხაზზე (როგორც ეს მოხდა 2019 წლის შემდეგ ბირთვული გაფართოების დაჩქარებისას).

შეკავების სტრატეგიები: ჩრდილოეთ კორეა სრულად დაეყრდნო მაქსიმალისტურ ბირთვულ შეკავებას. ფხენიანმა ღიად ჩაატარა ბირთვული გამოცდები (ექვსი 2006–2017 წლებში) და განავითარა რაკეტები, რომლებსაც აშშ-ის ტერიტორიის მიღწევა შეუძლიათ. მისი დეკლარირებული დოქტრინა მოიცავს წინასწარ ბირთვულ დარტყმას რეჟიმის საფრთხის შემთხვევაში, და შესაძლოა მცირე ტაქტიკური ბომბების გამოყენებას ბრძოლის ველზე უპირატესი კონვენციური ძალების წინააღმდეგ. კიმ ჩენ ინი, სავარაუდოდ, ბირთვულ იარაღს განიხილავს როგორც რეჟიმის გადარჩენის გარანტს (რადგან მის წინააღმდეგ დარტყმა ნიშნავს სეული, ტოკიო ან აშშ-ის ქალაქების ბირთვული პასუხის რისკს) და როგორც იძულებითი დიპლომატიის ინსტრუმენტს (მომგებიანობა მოლაპარაკებების მისაღწევად). მან მოახერხა აშშ-ის პრეზიდენტთან პირადი სამიტების გამართვა სწორედ ამ შანტაჟური სტრატეგიის დახმარებით. ამასთან, ბირთვული იარაღი შიდა შეკავებისთვისაც გამოიყენება — სამხედრო და ელიტა ნაკლებად სავარაუდოა გადატრიალების მცდელობას, როცა ლიდერს ბირთვული არსენალი აქვს. მთლიანობაში, ჩრდილოეთ კორეა მიმართავს დასჯაზე დაფუძნებულ შეკავებას — აშკარად იყენებს ბირთვული განადგურების შიშს მოწინააღმდეგეთა შესაკავებლად.

ირანის შეკავების მიდგომა, როგორც უკვე განვიხილეთ, უფრო ნიუანსური და მრავალშრიანია. თეირანი ჯერჯერობით weaponization-ს არ ჩაუდგა და უპირატესად უჭერს მხარს ზღვრულ ან ფარული შეკავების პოზიციას: საკმარისი ტექნოლოგიური შესაძლებლობები, რომ მიანიშნოს საფრთხეზე, ბომბის აშკარა დემონსტრირების გარეშე. ბირთვული იარაღის ნაცვლად, ირანი იყენებს კონვენციური და არაკონვენციური ინსტრუმენტების კომბინაციას: დიდი რაკეტური ძალა, რეგიონული პროოქსები, და ასიმეტრიული საზღვაო ტაქტიკა. ეს ირანს აძლევს როგორც უარყოფაზე დაფუძნებულ შეკავებას (მაგ., ჰორმუზის სრუტის ჩაკეტვა ნავთობის ექსპორტის შესაჩერებლად), ასევე შურისძიებით შეკავებას (მაგ., ჰეზბოლას მეშვეობით ისრაელის დაბომბვა თავდასხმის შემთხვევაში).

ირანის ხელმძღვანელობამ მიანიშნა, რომ ბირთვული იარაღის ფლობა შესაძლოა უფრო მეტ ხარჯს იწვევდეს, ვიდრე სარგებელს — მათ შორის პროლიფერაციის შედეგები, საუდის არაბეთთან იარაღის რბოლა ან აშშ-ის/ისრაელის შესაძლო დარტყმები\[1]. შესაბამისად, თეირანის სტრატეგია შეიძლება დავახასიათოთ როგორც “ბირთვული ლატენტურობა” აგრესიულ არაბირთვულ შეკავებასთან ერთად. თუ ირანი ოდესმე გადავა ბომბების შექმნაზე, ის შეიძლება მიჰყვეს პაკისტანის ან ინდოეთის მოდელს — თავდაცვითი მიზნებისთვის მცირე არსენალის ფლობა, რაც უზრუნველყოფს შურისძიების შესაძლებლობას.

ანალიტიკოსების შეფასებით, ირანი, თუკი ბირთვულ იარაღს შეიძენს, სავარაუდოდ, შეინარჩუნებს ბობებს დაშლილ მდგომარეობაში ან ფარულად (ფარული შეკავება) და არ განათავსებს მათ საბრძოლო მზადყოფნაში\[12]. მისი კონტროლი, დიდი ალბათობით, ცენტრალიზებული იქნება უმაღლესი ლიდერისა და IRGC-ს უმაღლესი ხელმძღვანელობის ხელში და შესაძლოა ირანი საჯაროდ გამოაცხადოს “არაპირველი გამოყენების” დოქტრინა ან ყურადღება გაამახვილოს იარაღის მხოლოდ თავდაცვით გამოყენებაზე — საერთაშორისო ზეწოლის შესამსუბუქებლად. ეს მკვეთრად ეწინააღმდეგება ჩრდილოეთ კორეის პრაქტიკას, რომელიც ბირთვულ იარაღს დემონსტრაციულად იყენებს როგორც ბერკეტს. ირანი ხშირად მორალურ არგუმენტებზე აპელირებს და აცხადებს, რომ ბირთვულ იარაღს არ ისწრაფვის — განსხვავებით ჩრდილოეთ კორეისგან, რომელმაც თავი “ბირთვულ სახელმწიფოდ” კონსტიტუციურად გამოაცხადა.
იზოლაციის დინამიკა და გარე ურთიერთობები: ორივე რეჟიმი საერთაშორისო იზოლაციის ქვეშ იმყოფება, თუმცა იზოლაციის ბუნება და ხარისხი განსხვავებულია. ჩრდილოეთ კორეა ალბათ მსოფლიოში ყველაზე იზოლირებული ქვეყანაა — ნამდვილი გარიყული სახელმწიფო, რომელსაც მინიმალური ვაჭრობა აქვს (ძირითადად ჩინეთთან), არ გააჩნია ოფიციალური ალიანსები (ჩინეთი პარტნიორია, თუმცა ხშირად თავს იკავებს ფხენიანის პროვოკაციების მხარდაჭერისგან) და ექვემდებარება მკაცრ გაეროს სანქციებს. ფხენიანის იზოლაცია პრაქტიკულად ტოტალურია: მისი ეკონომიკა ავტარქიული და დაცემულია, ხოლო საზოგადოება — გლობალური ინფორმაციისგან მოწყვეტილი. სწორედ ამ იზოლაციამ შეიძლება კიმს საშუალება მისცა, რომ ბირთვული პროგრამა შეუფერხებლად განევითარებინა; მას ეკონომიკურად თითქმის არაფრის დაკარგვა არ ჰქონდა მსოფლიოს წინააღმდეგობის შემთხვევაში, ხოლო შიდა წინააღმდეგობა ათწლეულების ინდოქტრინაციითა და რეპრესიით განეიტრალდა. კიმისთვის დადებითი ის არის, რომ გარე ზეწოლა პრაქტიკულად არ ცვლის მის კურსს — სანქციები ტკივილს აყენებს, მაგრამ რეჟიმი ბირთვულ იარაღს ხალხის გამოკვებაზე მაღლა აყენებს საჭიროების შემთხვევაში. უარყოფითი კი ის არის, რომ ჩრდილოეთ კორეას დიპლომატიური ბერკეტები თითქმის არ გააჩნია: ბირთვული მუქარის გარდა, მას თითქმის არაფერი აქვს გასაცვლელი ან მოსალაპარაკებელი; შესაბამისად, ბირთვულ იარაღს განიხილავს, როგორც ერთადერთ გზას, რათა აიძულოს სხვები თავისთან ურთიერთობაზე.

ირანის იზოლაცია მნიშვნელოვანია, მაგრამ არა აბსოლუტური. ირანს აქვს მასშტაბური ეკონომიკა (ან, სულ მცირე, მისი პოტენციალი) და გლობალურ ნავთობის ბაზრებთან ინტეგრაციის გამოცდილება. მას ჰყავს დიპლომატიური და სავაჭრო პარტნიორები — განსაკუთრებით ისეთ მსხვილ ქვეყნებთან, როგორიცაა ჩინეთი, რუსეთი, ინდოეთი (ზოგიერთი შეზღუდვით) და მრავალი მეზობელი სახელმწიფო. აშშ-ის სანქციების პირობებშიც კი, ირანს შეუძლია ნავთობის ექსპორტი (ხშირად ფარულად) და აუცილებელი საქონლის იმპორტი. კულტურულად და საინფორმაციო თვალსაზრისით, ირანი ჩრდილოეთ კორეაზე ბევრად ნაკლებად იზოლირებულია: ირანელები მოგზაურობენ უცხოეთში (COVID-ამდე მილიონობით პილიგრიმობა ან ტურიზმი), სატელიტური ტელევიზია და ინტერნეტი (ცენზურის მიუხედავად) მოსახლეობას აძლევს მსოფლიოსთან დაკავშირების საშუალებას. ასევე არსებობს დიდი ირანული დიასპორა. ამ ყველაფრის ფონზე, ირანულ რეჟიმს უფრო დიდი ზეწოლა აქვს შიდა საზოგადოებრივი ცნობიერებისგან — როცა სანქციები ეკონომიკას აზარალებს, იზრდება შიდა უკმაყოფილება, რაც ასახულია ისეთ საპროტესტო ლოზუნგებში, რომლებიც გმობს უცხოეთში ძვირადღირებულ ავანტიურებსა და ბირთვულ პროვოკაციებს. ეს ცნობიერება აიძულებს თეირანს, რომ ბირთვული მისწრაფებები ეკონომიკურ შვებასთან დააბალანსოს — სწორედ ამან უბიძგა ირანს JCPOA-ზე თანხმობისკენ, როცა სანქციებმა სერიოზულად დააზიანა ეკონომიკა. ჩრდილოეთ კორეის მოსახლეობამ კი, პირიქით, იდეოლოგიურად აითვისა „ბირთვული ბომბისთვის ტანჯვა“ როგორც პატრიოტული ვალდებულება, და თითქმის არ გააჩნია ბერკეტები რეჟიმზე ზეწოლისთვის.

გარდა ამისა, ირანის მრავალმხრივი იდენტობა (სპარსული, შიიტური, რევოლუციური) მას საშუალებას აძლევს ჩამოაყალიბოს ალიანსები და პროქსი ურთიერთობები (მაგალითად, ჯგუფებთან ერაყში, ლიბანში და სხვაგან), რაც ჩრდილოეთ კორეას არ გააჩნია. ფხენიანის რეჟიმს არ ჰყავს უცხოეთში არარსებითი მოკავშირეები ან იდეოლოგიური თანამოაზრეები; მისი ერთადერთი პარტნიორები არიან ტაქტიკური და მომგებიანი ურთიერთობების ფარგლებში (მაგალითად, ჩინეთის დახმარება რეჟიმის კოლაფსის თავიდან ასაცილებლად, ან სირიის თანამშრომლობა წარსულში რაკეტებზე). ირანის ეს ქსელი მას ანიჭებს სტრატეგიულ სიღრმეს და შესაძლებლობას, რომ უკონვენციური გზით იძიოს შური თავდასხმის შემთხვევაში (მაგალითად, პროქსი ჯგუფების გააქტიურებით) — რაც ჩრდილოეთ კორეას არ აქვს. თუმცა ეს ასევე აჩენს შანსს, რომ ირანის წინააღმდეგ შეიქმნას კოალიციები (არაბულ-იზრაელის ალიანსი, როგორც ადრე განიხილეს).

რაც შეეხება გაკვეთილებს ჩრდილოეთ კორეის გამოცდილებიდან: ირანმა უდავოდ შენიშნა, რომ მას შემდეგ, რაც ჩრდილოეთ კორეამ ბირთვული იარაღი შეიძინა, საერთაშორისო საზოგადოებამ იძულებით მიიღო ეს რეალობა — ფხენიანზე სამხედრო ქმედების ფასი იმდენად გაიზარდა, რომ ის თითქმის შეუძლებელი გახდა. ირანელი მტკიცე ხაზის წარმომადგენლები აცხადებენ, რომ ირანმაც უნდა მიჰყვეს ჩრდილოეთ კორეის მოდელს რეჟიმის გადარჩენისა და სავაჭრო ძალის გასაძლიერებლად. მეორეს მხრივ, ჩრდილოეთ კორეა განიცდის უკიდურეს სანქციებს ათწლეულების განმავლობაში და რჩება ღარიბ, იზოლირებულ სახელმწიფოდ — ირანის ხელმძღვანელობა, განსაკუთრებით პრაგმატული ფრთა, არ სურს ირანი გადააქციოს გაჭირვებულ და განმარტოებულ სამეფოდ მხოლოდ ბირთვული იარაღის გამო. ირანის მოსახლეობა დაახლოებით 85 მილიონს შეადგენს (შედარებით ჩრდილოეთ კორეის \~25 მილიონთან), და მას ბევრად მაღალი მოლოდინი აქვს ცხოვრების დონისა და საერთაშორისო ჩართულობის კუთხით; ჩრდილოეთ კორეის სტილის იზოლაცია ირანისთვის შიდა სტაბილურობისთვის ბევრად უფრო დამანგრეველი იქნებოდა. შესაბამისად, ირანი ცდილობს ორივე მიმართულებით სვლა შეძლოს: ერთდროულად განავითაროს ბირთვული შესაძლებლობა და პერიოდულად აწარმოოს მოლაპარაკებები, რათა შეარბილოს სანქციების ტვირთი.

კონკრეტული შედარებითი ასპექტია ბირთვული იარაღის გაუვრცელებლობის ხელშეკრულების (NPT) საკითხი: ჩრდილოეთ კორეა 2003 წელს გამოვიდა NPT-დან, რათა ღიად ებრძოლა ბირთვული იარაღის მისაღებად. ირანი დღემდე რჩება NPT-ის წევრად და დაჟინებით იცავს თავის უფლებას მშვიდობიანი ბირთვული ტექნოლოგიის განვითარებაზე — ხელშეკრულებას იყენებს გამდიდრების დასამართლებლად, მაგრამ უარყოფს ბომბზე ზრახვას. ირანის მხრიდან NPT-ში დარჩენა (თუმცა ზოგჯერ არასრულად შეესაბამება დამკვირვებლურ ვალდებულებებს) მიუთითებს, რომ თეირანი აფასებს საერთაშორისო ლეგიტიმაციას და სურს პერსპექტივა სწრაფად აღადგინოს ნორმალური ურთიერთობები შეთანხმების მეშვეობით. ჩრდილოეთ კორეის გასვლა NPT-დან ფაქტობრივად იყო არჩევანი ბირთვული იარაღის სასარგებლოდ საერთაშორისო ინტეგრაციის წინააღმდეგ. ირანის სტრატეგია, შესაძლოა, იყოს დარჩენა წესების ფარგლებში მანამ, სანამ სხვაგვარად გადაწყვიტავს; თუ ერთ დღეს ირანი დატოვებს NPT-ს, ეს იქნებოდა აშკარა სიგნალი, რომ ის გადადის ჩრდილოეთ კორეის გზაზე.

სამხედრო მდგომარეობა და გავრცელების ქცევა: ჩრდილოეთ კორეამ, სავარაუდოდ, უკვე მიაღწია ბირთვული ქობინების მინიმატურიზაციას, რომლებსაც შეუძლია რაკეტებზე დამონტაჟება, და შესაძლოა ფლობს რამდენიმე ათეულ ბირთვულ იარაღს. მან განავითარა ტაქტიკური ბირთვული ქობინებიც. რეგულარულად ატარებს რაკეტულ ტესტებს, ზოგიერთი მათგანი სიმულირებს ბირთვულ დარტყმას, რათა გაამყაროს თავისი შემაკავებელი ძალის სანდოობა. ირანი, პირიქით, არ განუხორციელებია ბირთვული მოწყობილობის ტესტირება (რაც პოლიტიკურად და ტექნიკურად უზარმაზარი ზღვარია). თუ ოდესმე გადაწყვეტს ბირთვული იარაღის შექმნას, ის შესაძლოა ფარულად მოიქცეს საერთაშორისო რეაქციის თავიდან ასაცილებლად – შესაძლოა ეცადოს ისრაელის გაუმჭვირვალობის იმიტაცია (თუმცა ეს რთულია თანამედროვე სამყაროში და ირანზე არსებული მკაცრი საერთაშორისო ზედამხედველობის პირობებში). ამ ორ რეჟიმს ბირთვული პოზიციის გამჭვირვალობაშიც განსხვავებული მიდგომა აქვთ: ჩრდილოეთ კორეა აქვეყნებს პროპაგანდისტულ მასალებს თავის ბირთვულ ძალებზე, აწყობს რაკეტების პარადებს და ღიად იმუქრება ბირთვული იარაღით. ირანი, თუ ბირთვულ იარაღს ექნება, სავარაუდოდ შეინარჩუნებს ამ იარაღის დამალულ და არადეკლარირებულ მდგომარეობას, გამოიყენებს ბუნდოვანობას, როგორც ამას დღესაც აკეთებს. ირანულ სტრატეგიულ კულტურაში ისტორიულად დიდი მნიშვნელობა ენიჭება „თაქიიას“ (სტრატეგიულ მიჩქმალვას) და გრძელვადიან, ეტაპობრივ მიდგომას, მაშინ როცა ჩრდილოეთ კორეა უპირატესობას ანიჭებს შოკისა და შიშის სტრატეგიას, რათა დაიმსახუროს პატივისცემა (რადგან სხვა ბერკეტები ნაკლებად გააჩნია).

ბოლოს, რაც შეეხება გარე უსაფრთხოების გარანტიებს: ჩრდილოეთ კორეა ფაქტობრივად მთლიანად საკუთარ ბირთვულ ძალებს ეყრდნობა რეჟიმის უსაფრთხოებისათვის. (ჩინეთის მხარდაჭერა არაგარანტირებულია – პეკინი წინააღმდეგია რეჟიმის კოლაფსის, მაგრამ არ არის მზად დაიცვას ჩრდილოეთ კორეა ომში, რომელიც ფხენიანმა წამოიწყო). ირანი, თავის მხრივ, სარგებლობს იმ ფაქტით, რომ ბევრ ქვეყანას (მათ შორის აშშ-ის მოკავშირეებსაც) არ სურთ ომი სპარსეთის ყურეში; ირანის გეოგრაფია და გლობალური ეკონომიკური მნიშვნელობა (ნავთობი) ქმნის ერთგვარ პასიურ უსაფრთხოების ბუფერს – პირდაპირი შეჭრის ზღვარი მაღალია. ირანი ზოგჯერ იღებს რუსული ან ჩინური დიპლომატიური მხარდაჭერასაც. შესაბამისად, ირანმა შეიძლება ნაკლებად მწვავედ იგრძნოს ბირთვული იარაღის დაჩქარებულად შექმნის საჭიროება, თუ შეუძლია შეინარჩუნოს ბალანსი ჩვეულებრივი სამხედრო და გეოპოლიტიკური საშუალებებით. ჩრდილოეთ კორეის გეოპოლიტიკური მდგომარეობა ბევრად უფრო მჭიდროა: აშშ და სამხრეთ კორეა პირდაპირ მის საზღვარზე არიან და მას არ გააჩნია ანალოგიური ეკონომიკური ბუფერი.

მოკლედ რომ ვთქვათ, ირანსა და ჩრდილოეთ კორეას საერთო სტრატეგიული მოტივაცია აქვთ – ბირთვული შესაძლებლობების გამოყენება აშშ-ის ხელმძღვანელობით რეჟიმის შეცვლის მცდელობების შეკავებისთვის – თუმცა მათ შორის შესრულების გზები მკვეთრად განსხვავდება. ჩრდილოეთ კორეამ რეალურად შექმნა და აფიშირებდა ბირთვულ იარაღს, როგორც თავისი გადარჩენის სტრატეგიის მთავარ ბურჯს და ეს მოახერხა უკიდურესი იზოლაციის ფასად. ირანი კი, რომელიც მეტად ინტეგრირებულია საერთაშორისო სისტემაში და ფლობს მრავალფეროვან ბერკეტებს (რაკეტები, პროქსი ჯგუფები, დიპლომატია), აქამდე უფრო გაწონასწორებულ და შეკავებულ მიდგომას მიმართავდა – გაჩერდა ბირთვული ზღვრის დონეზე. ჩრდილოეთ კორეის სტრატეგია წარმოადგენს რისკიან ფსონს – „ბირთვული იარაღი ნებისმიერ ფასად“ – რომელმაც კიმის რეჟიმს უზრუნველყო უსაფრთხოება, თუმცა საერთაშორისო გაბუნტულობის ფასად. ირანს, როგორც ჩანს, უფრო დაბალანსებული შედეგი სურს: შეკავება სრული იზოლაციის გარეშე – თუმცა, ეს მიღწევადია თუ არა, ჯერ კიდევ ღია კითხვად რჩება. როგორ განვითარდება ეს განსხვავებები, განსაზღვრავს, იქცევა თუ არა ირანი მომავალში ახლო აღმოსავლეთის ჩრდილოეთ კორეად, თუ კი ის მოიძებნის სრულიად განსხვავებულ გზას.

9. ბირთვული შესაძლებლობები ირანის გლობალურ სტრატეგიაში

რეჟიმის გადარჩენის ინსტრუმენტი: ისლამური რესპუბლიკისთვის ბირთვული შესაძლებლობა დამოუკიდებელი მიზანი არ არის, არამედ უფრო ფართო გლობალური სტრატეგიის ნაწილია, რომელიც მიმართულია რეჟიმის გადარჩენაზე, რეგიონალურ გავლენაზე და სტრატეგიულ ავტონომიაზე მტრულ გარემოში. თეირანის გლობალურ სტრატეგიაში ბირთვული არსენალი – თუნდაც ფარული ან შესაძლო – ფუნქციონირებს როგორც ძალთა ბალანსის გადახრის ინსტრუმენტი სპარსეთის ყურეში და საშუალებას აძლევს ირანს განახორციელოს მრავალმხრივი საგარეო პოლიტიკა, ყოველგვარი ბლოკის დომინაციის გარეშე.

ირანის ინტერესის ბირთვული შესაძლებლობისადმი მთავარი მამოძრავებელი ფაქტორი რეჟიმის გადარჩენაა. აშშ-ის სამხედრო ბაზებითა და მტრული მეზობლებით გარშემორტყმულმა თეირანის ხელმძღვანელობამ ბირთვული შეკავება (თუნდაც ფარული) განიხილა, როგორც უპირობო გარანტია ნებისმიერი უცხოური სამხედრო ჩარევის წინააღმდეგ\[9]. ირანელი სტრატეგები ხშირად იშველიებენ შედარებებს: სადამ ჰუსეინი, რომელსაც არ ჰქონდა ბირთვული იარაღი და აშშ-ს მიერ ჩამოეგდო, წინააღმდეგად – კიმი, რომლის ბირთვული არსენალი გახდა გადარჩენის გარანტი. როგორც Cato-ს ანალიზში აღინიშნა: „ირანის ბირთვული შეკავების მთავარი სამხედრო ამოცანა იქნება აშშ-ის პრევენციული დარტყმის საფრთხის მოხსნა.“\[8] სინამდვილეში, სარწმუნო ბირთვული შეკავება რადიკალურად ცვლის ვაშინგტონის გაანგარიშებას: ნებისმიერი სტრატეგია ირანში რეჟიმის შეცვლის ან სამხედრო შეტევის მიმართ, შეიცავს მიუღებლად მაღალ რისკებს, თუ ირანს შეუძლია საპასუხო ბირთვული დარტყმის განხორციელება აშშ-ის ბაზებზე ან მოკავშირეებზე. უფრო მეტიც, ზღვრის სტატუსის მიღწევამ უკვე გააძლიერა ირანის უსაფრთხოება: აშშ, ისრაელი და GCC ბევრად უფრო ფრთხილად ეკიდებიან ირანზე თავდასხმის შესაძლებლობას, იციან რა, რომ ის შესაძლოა ბომბის ზღურბლზე იმყოფებოდეს. სენატორმა ლინდსი გრემმა შეჯამა თეირანის ლოგიკა: „როდესაც გაქვს ბირთვული იარაღი, არავინ გესხმის თავს.“\[9] ეს მსჯელობა ღრმად ფესვგადგმულია ირანის გლობალურ სტრატეგიაში, რადგან 1980-იანების სისხლიანი ირან-ერაყის ომმა ასწავლა რეჟიმს – აღარასოდეს უნდა აღმოჩნდეს სუსტი და მარტო. შესაბამისად, ბირთვული შესაძლებლობა – ან მისი აღქმა – ირანისთვის წარმოადგენს უკანასკნელ თავდაცვის ფარს, რომელიც ამცირებს ეგზისტენციალურ საფრთხეებს და აძლევს რეჟიმს მანევრის სივრცეს შიდა თუ გარე წნეხების ფონზე.

სპარსეთის ყურის ძალთა ბალანსის გადახრა: ბირთვული შესაძლებლობის მქონე ირანი მნიშვნელოვნად ცვლის ძალთა ბალანსს სპარსეთის ყურესა და მთელ ახლო აღმოსავლეთში. არაბული ყურის ქვეყნები – განსაკუთრებით საუდის არაბეთი და არაბთა გაერთიანებული საამიროები – ამჟამად სარგებლობენ აშშ-ის უსაფრთხოების გარანტიებით და ფლობენ უზარმაზარ ტრადიციულ იარაღს (ძვირადღირებული შესყიდვების შედეგად). ირანის სამხედრო ძალა, მიუხედავად მისი რაოდენობრივი სიდიდისა, მნიშვნელოვნად ჩამორჩება საჰაერო ძალებითა და თანამედროვე ტექნოლოგიებით აღჭურვილობაში, რაც გამოწვეულია ათწლეულების სანქციებით (საუდის თავდაცვითი ბიუჯეტი დაახლოებით 5-ჯერ აღემატება ირანისას)\[18]. ამიტომ, ირანული სამხედრო დოქტრინა წინა პლანზე აყენებს ასიმეტრიულ ტაქტიკას და შიდა წარმოების რაკეტულ შესაძლებლობებს, რათა დააბალანსოს ეს დისბალანსი\[18].

ბირთვული შესაძლებლობა აქცევს ირანს „დიდ გამათანაბრებლად“. ის ნაწილობრივ გაანეიტრალებს ყურის ქვეყნების უზარმაზარ სამხედრო ხარჯებს; მაგალითად, საუდის მოწინავე ავიაცია და აშშ-ს მიერ მიწოდებული რაკეტები შესაძლოა დამოკლდეს, თუკი ირანი ფლობს ბირთვული საპასუხო დარტყმის შესაძლებლობას საუდის ნავთობინფრასტრუქტურაზე ან ქალაქებზე. პრაქტიკულად, ბირთვული ირანი რეგიონში გადაინაცვლებს კონკურენტ თანასწორ státus-შე – არა ტრადიციულ სამხედრო ძალით, არამედ სტრატეგიული შეკავების საშუალებით – რაც აიძულებს მეზობლებს, რომ ირანს განსხვავებული სერიოზულობით მოეკიდონ. სწორედ ამიტომ ეწინააღმდეგებიან ყურის ქვეყნები ირანის ბირთვულ ამბიციებს ასე მძაფრად. თეირანის თვალსაზრისით, ბირთვული შესაძლებლობა არასწორი ბალანსის გამოსწორებაა – მონარქიული „კლიენტური“ სახელმწიფოები, რომლებიც მასპინძლობენ უცხო სამხედრო ძალებს (ბაჰრეინი – აშშ-ის მე-5 ფლოტი, კატარი – ალ-უდეიდის ბაზა და სხვ.), სამხედრო ხარჯებით ბევრად აჭარბებენ ირანს. ბომბის ფლობის პირობებში, ირანს შეუძლია განაცხადოს, რომ უცხო ძალებს აღარ შეუძლიათ რეგიონულ საქმეებში ჩარევა უშედეგოდ. თეირანი მეტ თავდაჯერებულობას შეიძენს თავისი ხანგრძლივი მიზნისკენ – აშშ-ის ძალების გაძევება სპარსეთის ყურიდან – მათ ყოფნის საფრთხის გაზრდის გზით.

გარდა ამისა, თუ ირანი მიაღწევს ბირთვულ იარაღს, შესაძლოა ყურის ქვეყნებში რწმენის კრიზისი გამოიწვიოს აშშ-ის უსაფრთხოების გარანტიების მიმართ. თუ რიადსა და აბუ-დაბის დაეწყებათ ეჭვი, რომ ვაშინგტონი რეალურად გაწირავს ნიუ-იორკს რიადისთვის, ისინი შეიძლება ან ირანთან კომპრომისზე წავიდნენ, ან საკუთარი შეკავების გზები ეძებონ. ირანი სავარაუდოდ სწორედ ასე თვლის – რომ თვით საფრთხე აიძულებს ყურის არაბებს, დაზღვევის სტრატეგიებზე იფიქრონ. ამის ნიშნებიც უკვე გამოჩნდა: აე-იემ 2019 წლიდან დაიწყო ირანთან დიპლომატიური ტონალობის შერბილება, ხოლო საუდის არაბეთმა ხელი მოაწერა ჩინეთის მედიაციით მიღწეულ 2023 წლის დათბობას თეირანთან.

ირანის ბოლო წლების მეზობლური პოლიტიკა – ურთიერთობების გაუმჯობესება ქუვეითთან, ომანთან და სხვებთან – შეიძლება შეფასდეს, როგორც თეირანის მცდელობა დაარწმუნოს თავისი მეზობლები, რომ მათ წინააღმდეგ გაერთიანება საჭირო არ არის, მაშინაც კი, თუ ირანი სამხედრო კუთხით ძლიერდება. თუ ირანი რეალურად გახდება ბირთვული სახელმწიფო, ის სავარაუდოდ გააძლიერებს დიპლომატიურ შარმ ofensiv-ს, რათა თავიდან აიცილოს დაუყოვნებელი არაბული ბირთვული რეაქცია. მიზანი იქნება ყურის ქვეყნების „ფინლანდიზაცია“ – არა მათი დაპყრობა ან მუქარა, არამედ მათი ირანული პირველობის ირიბად აღიარება და ირანის მტრებთან ზედმეტად მჭიდრო ალიანსებისგან თავშეკავება.

საბოლოოდ, ბირთვული შესაძლებლობა გახდება ირანის მთავარი კოზირი ახალი რეგიონული წესრიგის შექმნაში, რომელშიც დასავლური ჰეგემონია უკან იხევს, ხოლო რეგიონული საკითხები უფრო მეტად ირანული პირობებით წყდება.

მრავალპოლუსიანობა და ურთიერთობა დიდი ძალებთან: ბირთვული შესაძლებლობა ემსახურება ირანის მრავალპოლუსიანი სტრატეგიის განმტკიცებას – ანუ, თავიდან არიდებას ზედმეტი დამოკიდებულებისა რომელიმე ერთ გლობალურ ძალაზე და ურთიერთობების გონივრულად ბალანსირებას ჩინეთთან, რუსეთთან და, შესაძლებლობის ფარგლებში, ევროპასთან. ირანი ამაყობს თავისი სტრატეგიული დამოუკიდებლობით და არ ისწრაფვის ისეთი უსაფრთხოების გარანტიებისკენ, როგორზეც ყურის მონარქიები დამოკიდებულნი არიან აშშ-ისგან. ბირთვული შეკავება გახდება ამ დამოუკიდებლობის ქვაკუთხედი. მაგალითად, ეს მისცემდა ირანს საშუალებას, რომ ჩინეთის „სარტყლისა და გზის ინიციატივაში“ და რუსეთის ევრაზიულ პროექტებში ჩაერთოს არა მოჭრილი მდგომარეობიდან, არამედ ძალის პოზიციიდან. ირანი უკვე გაწევრიანდა ევრაზიულ ორგანიზაციებში, როგორიცაა შანხაის თანამშრომლობის ორგანიზაცია და ბრიქსი, რითაც აჩვენებს „აღმოსავლურ ორიენტაციას“\[11] და გლობალურ ასპარეზზე მზარდი ძალების მხარდაჭერას დასავლეთის ზეწოლის წონასწორობისთვის.

ბირთვული ირანი რუსეთისა და ჩინეთისთვის გახდება მეტად ღირებული პარტნიორი – დასავლური დომინაციის წინააღმდეგ მებრძოლი, რომელსაც სერიოზულად აღიქვამენ. ირანი ხშირად მათთან კოორდინაციას ახორციელებს გაეროს საბჭოში. ამავდროულად, ირანი არ იქნება ვალდებული რომელიმე მფარველის წინაშე – ისევე, როგორც ჩრდილოეთი კორეა არ დაემორჩილა ხშირად ჩინეთის რეკომენდაციებს. ირანი შეინარჩუნებს თავის რევოლუციურ დევიზს: „არც აღმოსავლეთი, არც დასავლეთი“. პრაქტიკაში, ეს სტრატეგია ნიშნავს ძალების ერთმანეთის წინააღმდეგ გამოყენებას: მაგალითად, ირანი შეიძლება გამოიყენოს „ჩინეთისკენ სრული შებრუნების“ მუქარა, რათა ევროპას დათმობებზე დაყოლა აიძულოს, ან მიანიშნოს რუსეთთან სამხედრო პაქტებზე, რათა შეაშინოს აშშ.

2025 წელს ეს დინამიკა ცხადად ჩანს – ირანსა და რუსეთს შორის სტრატეგიული თანამშრომლობა გაღრმავდა (ირანული დრონები რუსეთში, პოტენციური იარაღის გარიგებები)\[2], ხოლო ჩინეთი ირანს დიპლომატიურად იცავდა და საუდის ირანული დათბობის მედიატორი გახდა. ბირთვული შეკავების ფონზე, ირანი უფრო გაბედულად ჩაერთვება „აღმოსავლურ“ ეკონომიკურ კურსში (განსაკუთრებით სანქციების პირობებში ჩინურ და რეგიონულ ბაზრებზე), თუმცა საჭიროების შემთხვევაში ევროპასთან ურთიერთობების გაუმჯობესების მცდელობასაც არ გამორიცხავს. პრაქტიკულად, ბირთვული იარაღი ირანს მისცემს უფრო მყარ მოლაპარაკებით პოზიციას – საშუალებას, რომ თქვას „არა“, როგორც ამას ჩრდილოეთი კორეა აკეთებს, რადგან რეჟიმზე ზეწოლის ზღვარი მნიშვნელოვნად იზრდება.

რეგიონული ამბიციები და იდეოლოგიური მიზნები: ირანის დიდი სტრატეგია არ არის მხოლოდ თავდაცვითი ხასიათის – მას ასევე აქვს იდეოლოგიური კომპონენტი: „წინააღმდეგობის ღერძის“ ლიდერობა აშშ-ისა და ისრაელის გავლენის წინააღმდეგ და შიიტურ-ისლამისტური იდეალების მხარდაჭერა რეგიონში. ბირთვული შესაძლებლობა გააძლიერებდა ირანის პრეტენზიას, რომ ის წარმოადგენს მუსლიმური აღმოსავლეთის უპირატეს ძალას – ისრაელის (უცხადად) ბირთვული მონოპოლიის კონტრ-ბალანსს ახლო აღმოსავლეთში.

გენერალ ყასემ სულეიმანის სიტყვებით, ირანული ბომბის ფლობა „მუსლიმური სამყაროს გულს სიამაყით ააძგერებს“ – თუმცა ოფიციალურად ირანი უარყოფს ბომბის სურვილს. მიუხედავად ამ შელამაზების, აშკარაა, რომ თეირანს სურს ბირთვული სტატუსის პრესტიჟი და გავლენა. ბირთვული ფარის ქვეშ, ირანი შესაძლოა გაბედულად განაგრძოს პრო-ქსის მხარდაჭერა: მაგალითად, ჰეზბოლას ან სხვა დაჯგუფებების შეიარაღება და მტკიცე მხარდაჭერა, რადგან შესაძლოა მიიჩნიოს, რომ მოწინააღმდეგეები ნაკლებად გაბედავენ საპასუხო ძალადობრივ ქმედებებს, შიშით რომ ეს ე.წ. „ესკალაციის საფეხურზე“ გადავა.

ასეთი ქცევა უკვე დაკვირვებულია ინდოეთსა და პაკისტანს შორის – პაკისტანის ბირთვული შესაძლებლობამ მას მისცა ნება, კონვენციური კონფლიქტების პირობებში უფრო თამამად იმოქმედოს. ირანი შესაძლოა მსგავსი „აგრესია ბირთვული ქოლგის ქვეშ“ სტრატეგიას მიჰყვეს. ამავდროულად, ირანი, სავარაუდოდ, თავს შეიკავებს პირდაპირი ბირთვული კონფრონტაციის გამოწვევისგან – უფრო რეალისტურია, რომ ბირთვული შეკავების გამოყენებით ირანი გაამყარებს პოზიციებს სირიაში, ერაყში და სხვა ადგილებში, იმ გათვლით, რომ მოწინააღმდეგეების პასუხის შესაძლებლობა მნიშვნელოვნად შეზღუდულია.

ეკონომიკური და დიპლომატიური მრავალპოლუსიანობა: სანქციების შემსუბუქება ირანის ბირთვული საქმიანობის შეკავების ერთ-ერთი მთავარი მამოძრავებელია (როგორც ეს ჯეიპოა-ს შემთხვევაში მოხდა); ხოლო პირიქით, როდესაც ირანი ავითარებს ბირთვულ პროგრამას, ის ხშირად ელის, რომ ამით გაძლიერებულ პოზიციას მიაღწევს მოლაპარაკებებში და სანქციების მოხსნას უკეთეს პირობებზე შეძლებს. ირანის დიდი სტრატეგიის ფარგლებში ბირთვული შესაძლებლობა წარმოადგენს როგორც მოლაპარაკების ბერკეტს, ასევე თავდაცვით ფარს\[1]. თეირანი მიმართავს „ბირთვულ დიპლომატიას“ – აჩქარებს ბირთვულ საქმიანობას (მაგალითად, 60%-იანი გამდიდრებული ურანის წარმოება), რათა შეიქმნას ზეწოლის ეფექტი და შემდეგ სანქციების შემსუბუქებას მიჰყოს ეს როგორც კომპრომისი.

ამგვარი ქცევის სტრუქტურა განმეორებადი სქემაა. ირანის საბოლოო მიზანია ბლოკადური სანქციების გაუქმება, რომლებიც აზიანებენ ეკონომიკას – არა იმ გზით, როგორც ჩრდილოეთ კორეამ აირჩია, ანუ ჩაკეტილობითა და თვითიზოლაციით. იდეალური სცენარი თეირანისთვის იქნებოდა მიაღწიოს ბირთვულ იარაღთან მიახლოების საფეხურს, აიძულოს დასავლეთი რეალობის მიღება (როგორც ეს მოხდა ინდოეთისა და პაკისტანის შემთხვევაში), მოხსნას სანქციები და ინტეგრირდეს როგორც რეგიონის წამყვანი ძალა. ფაქტობრივად, თეირანს სურს, რომ „ნამცხვარი ჰქონდეს და შეჭამოს“ – ჰქონდეს ბირთვული შეკავების შესაძლებლობა და ამავდროულად ისარგებლოს ეკონომიკური ნორმალიზაციით.

შესაძლებელია თუ არა ეს? საკითხავია – დასავლელი ლიდერები აშკარად შეშფოთებულნი არიან ამგვარი სცენარის პრეცედენტებით პროლიფერაციის თვალსაზრისით. თუმცა ირანის ფრთხილი მიდგომა მიანიშნებს, რომ მათი მიზანი შეიძლება იყოს პაკისტანის მსგავსი სცენარი 1998 წლის შემდეგ: თავდაპირველი სანქციები ბირთვული გამოცდის გამო, მაგრამ შემდგომ თანდათანობითი მიღება. დღეს პაკისტანი ფლობს დაახლოებით 160 ბირთვულ ქობინს და მასზე ფართო სანქციები არ მოქმედებს. ირანი, სავარაუდოდ, საკუთარ თავს ხედავს მსგავსად: როგორც გადამწყვეტი მნიშვნელობის სახელმწიფოს, რომელსაც მსოფლიო საბოლოოდ ვეღარ გამორიცხავს, მით უფრო ენერგორესურსების ფონზე. უკვე 2023–2024 წლებში, მიუხედავად სანქციებისა, ირანი დღეში დაახლოებით 1.5 მილიონ ბარელ ნავთობს ექსპორტზე აგზავნიდა – ნაწილობრივ იმიტომ, რომ გლობალურ ბაზრებს ეს ნავთობი სჭირდებათ და აშშ-ის სანქციების აღსრულება შესუსტებულია\[1].

მრავალპოლუსიანობა ამ კონტექსტში ნიშნავს, რომ ირანი თანამშრომლობს ნებისმიერთ მსურველთან, ვინც მზად არის ამერიკული სანქციების მიუხედავად – ყიდის ნავთობს ჩინეთში, ვაჭრობს რუსეთთან ბარტერულად, არადოლარულ გზით ვაჭრობს მეზობლებთან – ცდილობს სანქციების მექანიზმის თანდათანობით მოშლას.

დასასრულ, ბირთვული შესაძლებლობა ირანის დიდ სტრატეგიაში წარმოადგენს მრავალმხრივ აქტივს: თავდაცვის გარანტიას, ძალთა ბალანსის დამაბალანსებელ ფაქტორს სპარსეთის ყურეში და ირანის დამოუკიდებლობის საყრდენს გლობალურ პოლიტიკაში. ის ავსებს თეირანის სხვა სტრატეგიებს – რაკეტების გავრცელებას, პროქსი ომებსა და დიპლომატიურ ბალანსირებას – რათა შექმნას მდგრადი პოზიცია გარე ზეწოლის მიმართ. მიუხედავად იმისა, რომ ეს მოიცავს რისკებს (მაგალითად, რეგიონული შეიარაღების რბოლის გამოწვევა ან ეკონომიკური უკუსვლა), ირანის ლიდერები, როგორც ჩანს, მიიჩნევენ, რომ ბირთვულ შესაძლებლობაზე უარის თქმა უფრო მეტ საფრთხეს უქმნის რეჟიმს, ვიდრე სარგებელს.

როგორც 2024 წლის ბრიტანეთის პარლამენტის ანგარიშში აღინიშნა, ირანი პირდაპირ უარს ამბობს მოლაპარაკებაზე ისეთ საკითხებზე, რომლებიც “ეროვნული ძალის” ნაწილად მიაჩნია – რაკეტები, პრო-ქსიები და ბირთვული ცოდნა\[11]. ბირთვულ-საშემძლებლობიანი ირანი მყარად განიმტკიცებს თავს როგორც რეგიონულ მოთამაშეს, რომელიც ახერხებს მრავალპოლუსიან პარტნიორობებს და უპირისპირდება იზოლაციის მცდელობებს. თუმცა, დიდი სტრატეგია შეიძლება ორ კიდეზე გაქცეული მახვილიც აღმოჩნდეს: ბირთვული მიზნისადმი გადაჭარბებული მისწრაფება შეიძლება გამოიწვიოს მოწინააღმდეგეთა გაერთიანება (მაგ., აბრაჰამის შეთანხმების ბლოკი) და მუდმივი სანქციების ლეგიტიმაცია, რაც საბოლოოდ შიგნიდან დაასუსტებს ირანის ეკონომიკას. ირანის ამოცანაა ბირთვული ბერკეტის იმგვარად გამოყენება, რომ მაქსიმალურად გაზარდოს შეკავების და მოლაპარაკების ძალა, მავნე შედეგების გარეშე.

ირანის დიდი სტრატეგიის ხედვა – განსაკუთრებით ისეთი ფიგურების, როგორიცაა ალი ხამენეი – აშკარად გულისხმობს, რომ ისლამური რესპუბლიკა შეძლებს ამ ვიწრო გზის გავლას: სუვერენიტეტისა და რეგიონული წამყვანი როლის შენარჩუნებას გონივრული ბალანსირებით და სტრატეგიული მოთმინებით, სადაც ბირთვული შესაძლებლობა იქნება ამ გზის საძირკველი.

10. თეორიული ჩარჩო: იერიშის რეალიზმი და მუქარის ბალანსი

ირანის ბირთვული შესაძლებლობებისაკენ სწრაფვა შეიძლება გაგებული იქნას საერთაშორისო ურთიერთობების თეორიების მეშვეობით, განსაკუთრებით იერიშის რეალიზმისა და მუქარის ბალანსის თეორიების ფონზე, აგრეთვე სტრატეგების – ჯონ მირშაიმერის, სტივენ ვოლტისა და ბარი პოუსენის – შეხედულებებით. ეს თეორიული ჩარჩოები ხსნის ირანის ქცევას, როგორც რაციონალურ რეაქციას უსაფრთხოების გარემოზე, და იმას, თუ როგორ რეაგირებენ სხვები.

იერიშის რეალიზმი (მირშაიმერი):
იერიშის რეალიზმი ამტკიცებს, რომ ანარქიულ საერთაშორისო სისტემაში, სადაც არ არსებობს ცენტრალური ხელისუფლება, სახელმწიფოები ბუნებრივად ფოკუსირებულნი არიან გადარჩენაზე და შესაბამისად, ისწრაფვიან მაქსიმალური ძალისკენ კონკურენტებთან შედარებით. ჯონ მირშაიმერის მიხედვით, დიდი სახელმწიფოები (და მათი ანალოგი რეგიონში – რეგიონული ძალები) ცდილობენ ჰეგემონიის მოპოვებას საკუთარ რეგიონში, როგორც უსაფრთხოების ყველაზე ეფექტურ გარანტიას\[20].

ამ თეორიის ირანზე განვადებით, საქმე გვაქვს საშუალო ზომის სახელმწიფოსთან, რომელიც იმყოფება საფრთხის შემცველ მეზობლობაში, ოდნავ ადრე ოკუპირებული და აშშ-ის სამხედრო ბაზებით გარშემორტყმული. ამიტომ ის ბუნებრივად ისწრაფვის ძალაუფლების გაზრდისკენ – ბირთვული შესაძლებლობა კი წარმოადგენს ძალის მაქსიმალურ გამოხატულებას, ომის გარეშე. იერიშის რეალიზმის კუთხით, ირანის ბირთვული მისწრაფებები ლოგიკური სტრატეგიაა პოტენციური მტრის შეკავებისთვის და რეგიონის დომინირების მისაღწევად.

მირშაიმერმა ცნობილი მაგალითი მოიყვანა: რომ უკრაინას შეენარჩუნებინა ბირთვული იარაღი საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, რუსეთი შესაძლოა არ შეიჭრილიყო. ამან ირანელ სტრატეგებსაც შეიძლება დაარწმუნოს, რომ ბირთვული არსენალი დაიცავს ირანს საგარეო დამორჩილებისგან. ამ თეორიის თანახმად, ირანი არ დაკმაყოფილდება მინიმალური შეკავებით, თუ მეტის მიღწევის შესაძლებლობა ექნება – ის გააგრძელებს გაფართოებას, სანამ მკაცრად არ შეაჩერებენ.

მართლაც, ირანის მიერ ბირთვული ლიმიტების თანმიმდევრული დარღვევა 2019 წლიდან (გამდიდრება 4.5%-ზე, შემდეგ 20%-ზე, ახლა უკვე 60%) ასახავს ძალის მუდმივ ზრდას იქამდე, სანამ წინააღმდეგობა საკმარისად ძლიერი არ გახდება\[1]. მირშაიმერის წინასწარ ვარაუდით, ირანი, როგორც კი ტექნიკურად შეძლებს, აუცილებლად შეიარაღდება, რადგან დიდი ძალები არ ენდობიან ნორმებსა და დაპირებებს – ისინი იკრებენ მძიმე ძალას. წიგნში „დიდი ძალების პოლიტიკის ტრაგედია“ მირშაიმერი მიუთითებს, რომ ისეთი სახელმწიფოები, როგორიცაა ირანი, მტრულ გეოპოლიტიკურ გარემოში, ძლიერ მოტივირებულნი არიან ბირთვული იარაღისკენ სწრაფვაში.

იერიშის რეალიზმის კონტექსტში ირანის რეგიონული ჩარევებიც (ერაყში, სირიაში და სხვ.) განიხილება როგორც ძალაუფლების მაქსიმალიზაციის მცდელობები და არა მხოლოდ იდეოლოგიური მისწრაფებები. საბოლოოდ, მირშაიმერის ხედვით, ირანი არის რაციონალური, ძალაუფლების მაძიებელი სახელმწიფო, რომელიც ცდილობს გახდეს სპარსეთის ყურის ჰეგემონი, ხოლო ბირთვული შეკავება – ამ მიზნის ეფექტური იარაღია\[20]. ეს ახსნის, თუ რატომ იყო ირანი მზად ეკონომიკური დანაკარგების მიუხედავად ბირთვული პროგრამის შენარჩუნებაზე: გადარჩენა და ძალაუფლების ზრდა უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე დროებითი კეთილდღეობა.

მუქარის ბალანსი (ვოლტი):
სტივენ ვოლტის მუქარის ბალანსის თეორია აცილებს კლასიკურ ძალთა ბალანსს იმით, რომ ამტკიცებს: სახელმწიფოები ალიანსებს ქმნიან არა უბრალოდ ყველაზე ძლიერის წინააღმდეგ, არამედ იმ ქვეყნის წინააღმდეგ, რომელიც ყველაზე მეტად აღიქმება საფრთხედ. საფრთხე კი განისაზღვრება ჯამური ძალის, გეოგრაფიული სიახლოვის, იერიშისუნარიანობისა და აგრესიული განზრახვების მიხედვით.

ამ თეორიით დანახულ ირანს, მისი ბირთვული პროგრამის გაძლიერებითა და სარაკეტო შესაძლებლობების გაზრდით, აგრეთვე მკვეთრი რიტორიკით ისრაელისა და არაბ მონარქიების მიმართ, რეგიონში აღიქვამენ, როგორც ძლიერ მუქარას. სწორედ ამიტომ ვხედავთ ისრაელისა და სუნიტურ არაბულ სახელმწიფოებს შორის დაახლოებას – ეს არის ინტერესებზე დაფუძნებული ალიანსი ირანის წინააღმდეგ მუქარის ბალანსის ლოგიკის შესაბამისად\[7].

აბრაჰამის შეთანხმებები და ისრაელ-სახელმწიფოთა ჩუმი უსაფრთხოების თანამშრომლობა კლასიკური მაგალითია ვოლტის თეორიის – ისტორიული მტრობების გვერდზე გადადება უფრო დიდი საფრთხის წინააღმდეგ. ამავე მიზეზით პატარა მეზობლები (ქუვეითი, ბაჰრეინი და სხვ.) მტკიცედ ინარჩუნებენ აშშ-ის უსაფრთხოების ქოლგას – ირანის სიახლოვე და ჩარევა (მაგ. შიიტური ოპოზიციის მხარდაჭერის ბრალდებები ბაჰრეინში) მათთვის საფრთხეს ქმნის არა მხოლოდ შესაძლებლობებით, არამედ მეზობლობითა და ქცევით.

ამავდროულად, ირანი ცდილობს შეარბილოს მეზობლების მუქარის აღქმა – დიპლომატიური მცდელობები, როგორიცაა საუდის არაბეთთან დაახლოება 2023 წელს, მიზნად ისახავს შეაფერხოს მტრული ალიანსების ჩამოყალიბება\[1]. ეს ზუსტად შეესაბამება ვოლტის რჩევას: თუ ირანი ნაკლებად საშიშად გამოჩნდება, მას შეუძლია თავიდან აიცილოს მტრების შეკავშირება.

ვოლტის თეორია ასევე ხსნის, რატომ იქცა ირანი უფრო აღქმულ საფრთხედ 2003 წელს ერაყის ომის შემდეგ – როცა სადამ ჰუსეინი, ირანის ბუნებრივი კონტრაბალანსი, მოიხსნა, მეზობლები უფრო შფოთდნენ ირანის გაძლიერების გამო და დაიწყეს მისი შეკავება. იმავდროულად, ვოლტის შეხედულებით, აშშ-ის სამხედრო ყოფნამ შესაძლოა ირანის უსაფრთხოების აღქმა დაამძიმა, რამაც თავის მხრივ გამოიწვია ირანის აგრესიული ქცევა – ეს კი სხვებმა მუქარად აღიქვეს, რაც უსაფრთხოების სპირალს წარმოშობს.

ირანის დიდი სტრატეგიის ნაწილი შეიძლება სწორედ ეს იყოს: თავი აარიდოს მთლიანი შეკავების ალიანსის სამიზნედ გახდომას მუქარის შემცირების გზით. თუმცა, ბირთვული იარაღის განვითარების პერსპექტივა ირანს თითქმის ავტომატურად აქცევს უმთავრეს საფრთხედ მეზობლებისთვის, რაც იწვევს ბალანსირების ნაბიჯებს – შესაძლოა საუდის არაბეთმა ბირთვული შეიარაღება განიხილოს ან, სულ მცირე, გაღრმავდეს აშშ-ის, ისრაელისა და არაბული ქვეყნების თანამშრომლობა.

ვოლტი, სავარაუდოდ, ურჩევდა ირანს, რომ უსაფრთხოების მისაღწევად უნდა შეამსუბუქოს მეზობლების მუქარის აღქმა – მაგრამ ირანის რევოლუციური იდეოლოგია და ძალაუფლებისმოყვარეობა ამას ხშირად აფერხებს. იმავე თეორიით აიხსნება ირანის საკუთარი ალიანსებიც: ის ეყრდნობა რუსეთსა და ჩინეთს, რადგან აღიქვამს აშშ-ის, ისრაელისა და საუდის არაბეთის ალიანსს, როგორც დიდ საფრთხეს და ცდილობს ბალანსს ამ გზით.

ერთდროულად, ირანი ზრდის მტრების მუქარის აღქმასაც – სარაკეტო შესაძლებლობებითა და პროქსი სტრატეგიით – რათა შეკავების ეფექტი შექმნას, რაც იერიშის რეალიზმთან იკვეთება. ამასთან, პერიოდულად დებს თავდაუცილებლობის ხელშეკრულებებს ან თავს იცავს, როგორც დამცველს, რათა არ შექმნას საერთო მტრის იმიჯი და თავიდან აიცილოს ფართო შეკავების ალიანსი.

პოზენის პერსპექტივა (შერჩევითი მიქცევა და შეკავება):
ბარი პოზენი, რეალისტ სტრატეგიაში გამოჩენილი თეორეტიკოსი, ამტკიცებს, რომ ბირთვული შეიარაღებული ირანის შეკავება შესაძლებელია და შფოთვა ზედმეტია. მისი აზრით, ბირთვული იარაღი ირანს მხოლოდ შეზღუდულ უსაფრთხოების ზრდას მოუტანს და ვერ მიანიჭებს შეტევით დომინანტობას, რადგან შეკავების ლოგიკა კვლავაც მოქმედებს: ირანი ვერ გამოიყენებს ბირთვულ იარაღს აგრესიისთვის ისე, რომ თვითგანადგურება არ ჩაითვალოს მტკიცე პასუხად\[8].

პოზენი განიხილავდა ირანის ბირთვულ მისწრაფებებს, როგორც ძირითადად დამცველურ სტრატეგიას – რაც რაციონალურ შეკავების საშუალებად უნდა ჩაითვალოს აშშ-ის ან ისრაელის თავდასხმის წინააღმდეგ. იგი ხშირად ამბობს, რომ აშშ-ს შეუძლია და უნდა შეეგუოს ბირთვული იარაღის მქონე ირანს და იმუშაოს შეკავებაზე – ზუსტად ისე, როგორც საბჭოთა კავშირისა და ჩინეთის შემთხვევაში. ეს შეხედულება ეხმიანება რეალისტურ ხედვას, რომლის თანახმადაც სახელმწიფოები რაციონალური მოქმედები არიან: ირანის ლიდერები, მიუხედავად იდეოლოგიური რწმენებისა, კარგად აცნობიერებენ, რომ ბირთვული იარაღი თავდასაცავად არის და არა აპოკალიპტური შეტევისთვის (ხამენეის ცნობილი განცხადება, რომ ბირთვული იარაღი „ჰარამია“, შესაძლოა აღიქმებოდეს, როგორც სიგნალი სხვების დასამშვიდებლად)\[2].

პოზენის ანალიზის მიხედვით, ირანის მიერ ბომბის მოპოვებაც კი არ შეცვლის რეგიონალურ ძალთა ბალანსს დრამატულად – ის მხოლოდ თავიდან ააცილებს ინვაზიას, მაგრამ არ მისცემს საშუალებას დაიმორჩილოს მეზობლები ან მოახდინოს რეალური შანტაჟი\[8]. ისტორიულად, ბირთვული სახელმწიფოები იშვიათად იყენებენ ბირთვულ ძალას წარმატებით მცირე ბირთვულ ძალებზე ზემოქმედებისათვის. პოზენი ხაზს უსვამს იმასაც, რომ აშშ-სა და ისრაელის აბსოლუტური სამხედრო უპირატესობა – როგორც კონვენციური, ისე ბირთვული – კვლავაც შეაკავებს ირანს თავზეხელაღებული ნაბიჯების გადადგმისგან\[8].

თეორიულად, პოზენი ემხრობა შეკავებასა და თავშეკავებას: აშშ არ უნდა გადადგას რადიკალური ნაბიჯები (მაგ., პრევენციული ომი), რადგან ჩვეულებრივი შეკავების თეორია კარგად იმუშავებს ბირთვული ირანის პირობებში. ის მიიჩნევს, რომ ირანი უსაფრთხოების მაძიებელია და არა მესიანისტური ან თვითმკვლელი სახელმწიფო – შესაბამისად, შეიძლება ივარაუდოს რაციონალური ქცევა გადარჩენის ინტერესით მართულ პირობებში.

პოზენის კონცეფცია „ოფშორული ბალანსირების“ შესახებ მიუთითებს, რომ აშშ-მა სამხედრო თვალსაზრისით შეიძლება თავი შეიკავოს ზედმეტი ჩარევებისგან და დააცადოს რეგიონულ ძალებს ირანის დაბალანსება. ის მხოლოდ მაშინ ჩაერევა, თუ ირანი მართლა შეეცდება რეგიონის დომინაციას – რაც პოზენის აზრით, ნაკლებად მოსალოდნელია არსებული ძალთა ბალანსის პირობებში\[8].

მოკლედ, პოზენი ხედავს ბირთვულ ირანს, როგორც მართვად საფრთხეს – შედარებით სხვა მეორეხარისხოვან ბირთვულ სახელმწიფოებთან – რომელიც შეკავების პოლიტიკით შეიძლება მოთოკო. ის ეწინააღმდეგება ალარმისტულ ხედვებს, თითქოს ირანი ბომბს ტერორისტებს გადასცემს ან პირველივე შესაძლებლობაზე თელ-ავივს დაარტყამს – ეს პოზენისა და ვოლტის აზრით, ძალზედ არარეალისტური და ირანის დღემდე ნაჩვენები გადარჩენაზე ორიენტირებული ქცევისგან აბსოლუტურად განსხვავდება.

მუქარის ბალანსი და შეტევითი რეალიზმი კომბინაციაში:
ირანის ქცევა აერთიანებს ორივე თეორიას: როგორც შეტევითი რეალიზმი იწინასწარმეტყველებს, ის ძალაუფლებისკენ ისწრაფვის, მაგრამ ამავდროულად შეზღუდულია იმ საპასუხო ბალანსით, რასაც მისი ქმედებები იწვევს – როგორც მუქარის ბალანსის თეორია აღწერს. მერშაიმერი არ გაკვირდებოდა, რომ ირანი ბირთვულ იარაღს ეძებს; ვოლტი კი არ გაკვირდებოდა, რომ სხვები ერთიანდებიან მის შესაჩერებლად. მაგალითად, ირანის მიერ გავლენის გაფართოება 2003 წლის შემდეგ (მილიციების მხარდაჭერა ერაყში და სხვა) მისთვის შეუმჩნევლად მუქარად აქცია იგი, რასაც მოჰყვა აშშ-ს, არაბთა და ისრაელის ფარული ალიანსი ირანის წინააღმდეგ – ერთგვარი იშვიათი კონსენსუსი, რათა შეეკავებინათ იგი\[7].

ამ ორი თეორიის შერწყმა გვთავაზობს ციკლურობას: ირანი უსაფრთხოებისთვის ცდილობს ძალაუფლების კონსოლიდაციას (ბირთვულ და რეგიონულ დონეზე), რაც მას უფრო მუქარად წარმოაჩენს სხვების თვალში და იწვევს მათგან საპასუხო შეკავებას – რაც თავის მხრივ ირანს კვლავ აძლიერებს დაუცველობის განცდას და უბიძგებს კიდევ უფრო გააძლიეროს ძალაუფლება. ამ უსაფრთხოების დილემის დაძლევა მხოლოდ ურთიერთ მუქარაზე შემცირების გზით შეიძლება – სწორედ ეს სცადა JCPOA შეთანხმებამ: მან დროებით შეამცირა მეზობლების მუქარად აღქმა ირანის ბირთვული პროგრამის შეზღუდვით. შედეგად, მუქარის ბალანსის დინამიკა შესუსტდა – სპარსეთის ყურის ქვეყნები თავს ნაკლებად დაუყოვნებელი საფრთხის წინაშე გრძნობდნენ. თუმცა, როგორც შეტევითი რეალიზმი მიუთითებს, ირანის მსგავსი სახელმწიფო თავს მხოლოდ მაშინ ჩათვლის ნამდვილად დაცულად, როცა იქნება შეუდრეკელი – ანუ ბირთვულად შეიარაღებული და რეგიონულად დომინანტი – თუმცა მუქარის ბალანსის ლოგიკა სწორედ ამას უშლის ხელს, რადგან იმ დონემდე მისვლა ძალიან ბევრ სხვას აერთიანებს მის წინააღმდეგ.

იდეოლოგიური კომპონენტის დამატება:
მიუხედავად იმისა, რომ რეალისტური თეორიები სახელმწიფოებს ერთი რასიონალური ერთეულად აღიქვამენ, ირანის რევოლუციური იდეოლოგია ამ სურათს ართულებს. თუმცა, თავად ეს იდეოლოგიაც შეიძლება რეალისტური პრიზმით განიმარტოს: როგორც გავლენის გაფართოების ინსტრუმენტი (თანამოაზრე ჯგუფების მხარდაჭერა, მუსლიმური სამყაროს ლიდერობის პრეტენზია) და უსაფრთხოების ზომების გამართლების მექანიზმი.

სტივენ ვოლტის “რევოლუციური ძალის” კონცეფციის მიხედვით, რევოლუციური სახელმწიფოები თავდაპირველად უფრო მუქარად აღიქმებიან მათი იდეოლოგიის არაპროგნოზირებადობის გამო და ამიტომაც სხვა სახელმწიფოები მათ მიმართ უფრო აგრესიულად იკრიბებიან. თუმცა დროთა განმავლობაში, თუ რევოლუციური სახელმწიფოები თვიანდებიან, მეზობლების ბალანსირების ძალისხმევა შეიძლება შემცირდეს. 2025 წლის ნიშნები მიუთითებს ასეთ იდეოლოგიურ პრაგმატიზმზე: ირანი საუდის არაბეთთან შერიგების გზით აჩვენებს, რომ საჭიროებისამებრ შეუძლია უსაფრთხოება და სტრატეგია რელიგიურ-სექტარულ იდეოლოგიაზე მაღლა დააყენოს.

დასკვნა: თეორიული ჩარჩოები ირანის ბირთვული სტრატეგიის განსაზღვრაში
თეორიული ანალიზი ირანის ბირთვული სტრატეგიის ბუნებას ნათელს ჰფენს: შეტევითი რეალიზმი ხსნის, თუ რატომ ისწრაფვის ირანი გამუდმებით ძალაუფლების გაზრდისკენ და რატომ აღიქვამს ბირთვულ იარაღს საბოლოო გარანტად. მუქარის ბალანსის თეორია განმარტავს, თუ რატომ რეაგირებს რეგიონი ასე მძაფრად – ირანის ქცევა განსაზღვრავს, რამდენად მუქარად აღიქმება იგი და როგორ ფორმირდება მასთან დაპირისპირებული კოალიციები. ბარი პოზენის სტრატეგიული ლოგიკა მიუთითებს, რომ ირანი, დიდი ალბათობით, ფრთხილად მოეკიდება ბირთვული შესაძლებლობის გამოყენებას და რომ შეკავება (containment) – ომის ნაცვლად – წარმოადგენს მისდამი ურთიერთქმედების სიცოცხლისუნარიან სტრატეგიას.

ირანის ბირთვული ზღვარზე მანევრირება რეალისტური პრიზმით საკმაოდ რაციონალურად გამოიყურება: მიზანი არაა ბომბის უგუნურად გამოყენება, არამედ მისი ფლობა (ან შესაძლებლობის ქონა) მაქსიმალური უსაფრთხოების და ბერკეტის მოსაპოვებლად, ყოველივე ისე, რომ არ გადაილახოს ის ზღვარი, რაც აღძრავდა მასობრივ შეკავებას ან პრევენციულ თავდასხმას. სწორედ ეს რაციონალობა იკვეთება ირანის დღევანდელ ქცევაშიც – ის განაგრძობს ზღვრის გაწელვას, მაგრამ არ მიისწრაფის იარაღის დაუყოვნებელი შექმნისკენ, არამედ ეტაპობრივად წინსვლას ირჩევს – როგორც ნებისმიერი ხარჯების გამომთვლელი სახელმწიფო მოიქცეოდა.

2025–2030 წლების ჰორიზონტზე, აღნიშნული თეორიები პროგნოზირებენ ფრთხილ პოლიტიკურ ჭადრაკს: ირანი შესაძლოა განაგრძოს ბირთვული სტატუსისკენ ზღვარზე სიარული (შეტევითი რეალიზმის ლოგიკით), მაგრამ, სავარაუდოდ, ღიად არ განახორციელებს გამოცდას ან განთავსებას, თუ კუთხეში არ აღმოჩნდა – რადგან აცნობიერებს, რომ ეს შეიძლება გამოიწვიოს გაერთიანებული ბალანსირება, ომი ან რეჟიმისთვის დამანგრეველი სანქციები (მუქარის ბალანსის შეჩერების მექანიზმი). ამავე დროს, მისი მოწინააღმდეგეები გააგრძელებენ ალიანსების და შეკავების სისტემების გამყარებას, რათა გაზარდონ ირანის საბოლოო ნაბიჯების ღირებულება ან შეძლონ მისი შეკავება იმ შემთხვევაში, თუ მან ზღვარი გადალახა.

დასკვნითი სტრატეგიული ხედვა
ყველა ზემოხსენებული ასპექტის გათვალისწინებით, ირანის ბირთვული პროგრამა წარმოადგენს სტრატეგიულ რეალობას, რომელიც ეფუძნება რაციონალურ ზღვარზე მყოფ მანევრირებასა და ფრთხილ შეკავებას. ირანის ხელმძღვანელობა – სკეპტიკურად განწყობილი გარე განზრახვათა მიმართ, მაგრამ სავსებით გააზრებული შესაძლო ხარჯების შესახებ – ახორციელებს ბირთვული შესაძლებლობის განვითარებას ისე, რომ შეჩერდეს ღია კონფლიქტამდე მისვლამდე. ამ დროისთვის ეს სტრატეგია ეფექტიანად გაზარდა თეირანის უსაფრთხოება და ბერკეტები.

2025–2030 წლებში, სტრატეგიული ჰორიზონტი დარჩება არამდგრადი ბალანსის პირობებში: ირანი, დიდი ალბათობით, შეინარჩუნებს ზღვრული ბირთვული სტატუსს ან ოდნავ გადააჭარბებს მას, იმ იმედით, რომ სხვები რაციონალურად არ გამოიწვევენ კატასტროფულ ესკალაციას; ამავე დროს, დასავლური და რეგიონული ძალები დაეყრდნობიან იმავე ირანის რაციონალობას – რომ იგი არ გადალახავს ბომბის ღია ფლობის ზღვარს, რადგან მას სურს გადარჩენა. ამ ზღვარზე ყოფნის მართვა იქნება ცენტრალური ამოცანა რეგიონისა და გლობალური უსაფრთხოებისთვის.

ზღვარზე ყოფნის რაციონალობა: მიუხედავად მუქარის ენით გაჯერებული რიტორიკისა, ირანის ბირთვულ სფეროში ქცევა ხასიათდება სიფრთხილითა და გათვლილი ნაბიჯებით. რეჟიმის მოქმედებები შეესაბამება რაციონალური აქტორის მოდელს – თეირანი ცდილობს მაქსიმალური შეკავების მიღწევას მინიმალურად მისაღები რისკის ფარგლებში. მაგალითად, ურანის 60%-მდე გამდიდრების გადაწყვეტილება (რაც მნიშვნელოვნად ამცირებს ბირთვული იარაღის შექმნის ვადას)\[1] – იყო რისკიანი, თუმცა განხორციელდა ბირთვული შეუვრცელებლობის ხელშეკრულებაში (NPT) დარჩენისა და შემცირებული, მაგრამ მაინც არსებული, IAEA-ს მონიტორინგის პირობებში, რითაც თავიდან აირიდა ისეთი ღია დარღვევა, რომელიც შესაძლოა სამხედრო დარტყმას გამოეწვია. ირანი მიანიშნებს მზადყოფნაზე, რომ შეაჩეროს ან დააბრუნოს ზოგიერთი ნაბიჯი სანქციების შემსუბუქების სანაცვლოდ\[1], რაც აჩვენებს, რომ ბირთვული პროგრესი მისთვის უფრო ბერკეტია მოლაპარაკებებში და არა მიზანი თავისთავად. ეს ნიშნავს, რომ ირანის ზღვარზე მანევრირება – წითელ ხაზებთან მიახლოება მათი გადაკვეთის გარეშე – სავარაუდოდ გაგრძელდება. შეიძლება ვიხილოთ მეტი მაღალდამდიდრებული ურანის დაგროვება ან ახალი ცენტრიფუგების განლაგება მიწისქვეშა ობიექტებში, თუმცა, შესაძლოა, ირანმა თავი შეიკავოს ბომბის აწყობისგან ან ღია გამოცდისგან, რათა შეინარჩუნოს სტრატეგიული ბუნდოვანება. ეს ბუნდოვანება კი რაციონალურია: ის ზრდის შეკავების ეფექტს მოწინააღმდეგეებში გაურკვევლობის გამო, თუმცა თავს არიდებს იმ სახის პროვოკაციას, რასაც ბირთვული სტატუსის ოფიციალური გამოცხადება გამოიწვევდა\[1].

შეკავების დინამიკა (2025–2030): სცენარში, სადაც ირანი რჩება ბირთვული ზღვრული სახელმწიფო, შეკავების მექანიზმები რეგიონში უფრო მრავალშრიანი ხდება. ვერტიკალური ესკალაცია (ბირთვული გამოყენება) შეკავებულია ისრაელისა და აშშ-ის განადგურების გარანტირებული პასუხით – ეს რეალობა ყველასათვის ნათელია\[8]. ჰორიზონტალური ესკალაცია (კონფლიქტის გაფართოება გეოგრაფიულად ან პროქსებით) ირანისთვის კვლავ რჩება უპირატეს ასპარეზად, თუმცა 2024 წლის აპრილში ისრაელზე ირანის პირდაპირი რაკეტული დარტყმა\[15] მიანიშნებს ახალ სიმამაცეზე – სავარაუდოდ, გამომდინარეობს გაძლიერებული შეკავების შეგრძნებიდან (და, შესაძლოა, შეფასებიდან, რომ ისრაელი სხვა ფრონტებზე იყო დაკავებული). მოსალოდნელია, რომ ირანი ფრთხილად შეარჩენს მოქმედებებს: შესაძლოა, პირდაპირ უპასუხოს შეზღუდულ დარტყმებს (როგორც 2020 წელს გენერალ სოლეიმანის მკვლელობის შემდეგ), თუმცა ეცდება, რომ არ განახორციელოს მასობრივი მსხვერპლით ქმედებები, რომლებიც მტრის მასიურ პასუხს გამოიწვევს.

თავის მხრივ, ისრაელი და აშშ შეეცდებიან ირანის შეკავებას ბირთვული გარღვევისა და აგრესიისგან მკაფიო წითელი ხაზებითა და სამხედრო მზაობით. 2025 წელს აშშ-ის მიერ გაზრდილი სამხედრო ძალის განლაგება სპარსეთის ყურეში (ავიანმზიდები, სტრატეგიული ბომბდამშენების დემონსტრაცია) წარმოადგენს გზავნილს, რომ ბომბისკენ სწრაფვა ან მეზობლების თავდასხმა იქნება მკაცრად აღკვეთილი. ეს კლასიკური შეკავების სიგნალიზაციის თამაშია: ირანი აჩვენებს თავის პოტენციალს (რაკეტები, გამდიდრება), რათა თავიდან აიცილოს შეტევა; ხოლო აშშ და ისრაელი დემონსტრირებენ საკუთარ ძალას, რათა შეაჩერონ ირანი ბირთვული იარაღის ფლობისგან ან მოკავშირეებზე თავდასხმისგან\[3].

იმ შემთხვევაში, თუ კომუნიკაცია და დაზვერვა დარჩება ეფექტიანი, მხარეები შეძლებენ ერთმანეთის სიგნალების სწორად გაშიფვრას და შეცდომების თავიდან არიდებას. თუმცა, როგორც კი ირანი აგრძელებს IAEA-სთვის გამჭვირვალობის შემცირებას\[13], იზრდება არასწორი აღქმის და გაუთვალისწინებელი ესკალაციის რისკი – მაგალითად, ისრაელმა შეიძლება ეჭვი მიიტანოს, რომ ირანი ფარულად ახორციელებს იარაღის შექმნას და განიხილოს პრევენციული დარტყმის ვარიანტი, მაშინაც კი, თუ ირანმა ჯერ არ მიიღო გადაწყვეტილება ბომბის აშენებაზე.

მთავარი ძალების როლი: რუსეთისა და ჩინეთის მოქმედებები იქნება გადამწყვეტი სტაბილურობის შენარჩუნებაში ან, პირიქით, დაძაბულობის გამწვავებაში. სავარაუდოდ, ორივე ქვეყანა განაგრძობს ირანის თავშეკავების წახალისებას – მოუწოდებს, რომ არ გადაკვეთოს ბირთვული იარაღის აშკარა ფლობის ზღვარი – ამავდროულად შეეცდება შეაკავოს დასავლეთის შესაძლო სანქციური რეაგირება დიპლომატიური ვეტოებით\[16]. მაგალითად, 2025 წელს ჩინეთის შუამავლობა მოლაპარაკებებში მიუთითებს მის ინტერესზე მშვიდობიან გადაწყვეტაში\[6], ხოლო რუსეთი, მიუხედავად სტრატეგიული პარტნიორობისა, გულდასმით ეკიდება ბირთვული ირანის პერსპექტივას – არ სურს მეზობლად კონკურენტი ბირთვული სახელმწიფო\[3] – და შესაძლოა ირანს ჩუმად დაარწმუნოს, არ გადალახოს ზღვარი. თუმცა, თუ კონფრონტაცია გამწვავდება, მოსკოვისა და პეკინის ჩარევამ შესაძლოა გაართულოს აშშ-ის რეაგირება – მაგალითად, გაეროს სანქციების დაბლოკვით ან ირანისთვის ეკონომიკური ხაზების გახსნით. იდეალურ შემთხვევაში, დიდმა ძალებმა შეიძლება ჩამოაყალიბონ შეკავების ერთგვარი საერთო რეჟიმი: დაუწერელი შეთანხმება, რომ ირანს შეუძლია ფლობდეს სამოქალაქო ბირთვულ ტექნოლოგიას, მაგრამ არა ბომბს – და ეს აღსრულდეს მრავალმხრივი ზეწოლით. თუმცა აშშ-სა და ჩინეთ-რუსეთს შორის დაძაბულობის ფონზე, ასეთი კოორდინაცია მხოლოდ ად ჰოკ (შერჩევითი და დროებითი) ფორმითაა მოსალოდნელი – როგორც ეს ვიხილეთ პეკინის შეხვედრაზე 2025 წლის მარტში\[6]. სწორედ ეს მრავალპოლარული ჩართულობა ქმნის ირანისთვის ნაწილობრივ ბუფერს – სრული იზოლაციისგან განსხვავებით, რაც ჩრდილოეთ კორეას ემართება – და ამით თეირანს აძლევს მეტ თავდაჯერებას, რომ შეძლებს ზღვარზე დარჩენას და ამით დასავლეთისგან შეკავების თავიდან აცილებას\[3].

ესკალაცია თუ დაახლოება: 2025–2030 წლებში ორი ძირითადი სცენარი იკვეთება: შეკავების მექანიზმმა შესაძლოა იმუშაოს და შექმნას ერთგვარი „ცივი მშვიდობა“, რომელშიც ირანი დადგება ბირთვულ ზღვარზე და იარსებებს ხანგრძლივი დროებითი შეთანხმების პირობებში; ან, შეკავება შეიძლება დაინგრეს შეცდომებით – რაც გამოიწვევს ესკალაციას ეკონომიკურ (UN სანქციების სრული დაბრუნება) ან სამხედრო კუთხით (დარტყმები და ომი). ინტეგრირებულ სტრატეგიულ ანალიზში უნდა განიხილოს თითოეული ვარიანტის ტრიგერები. დაახლოების შესაძლო ტრიგერი შეიძლება იყოს წარმატებული მოლაპარაკება 2025–26 წლებში, როცა ირანი შეთანხმდება გამდიდრების გაყინვაზე და აშშ მოიხსნის ძირითად სანქციებს (ამჟამინდელი მოლაპარაკებები გარკვეულ იმედს იძლევა\[16]). ასეთი შეთანხმების პირობებში დადგება დაძაბული, მაგრამ უფრო პროგნოზირებადი პერიოდი: ირანის ბირთვული პროგრამა შეიზღუდება, მაგალითად, 60%-ზე, IAEA-ის მონიტორინგი ნაწილობრივ აღდგება, და რეგიონში მოხდება დეესკალაცია – როგორც ეს უკვე ჩანს არაბთა გაერთიანებული საემიროებისა და საუდის არაბეთის მიერ ირანთან დიპლომატიური ხელახალი ჩართულობით. ასეთი „ცივი მშვიდობა“ ვერ აღმოფხვრის ფუნდამენტურ უნდობლობას, თუმცა დროის მოგების საშუალება იქნება და თავიდან აიცილებს ომს – ეს იქნება შეკავების მართული სისტემა, რომელიც წააგავს ცივ ომს აშშ-სა და სსრკ-ს შორის: მხარეები აღიარებენ ურთიერთდაშინების ლოგიკას. ამ სცენარში გაგრძელდება პროქსი-კონფლიქტები და სანქციების ირგვლივ თამაშები, მაგრამ პირდაპირი სამხედრო დაპირისპირება თავიდან იქნება არიდებული, და შესაძლებელია, სპარსეთის ყურე შევიდეს ერთგვარ ბირთვულ თავშეკავების რეჟიმში (მაგალითად, საუდის არაბეთი თავს შეიკავებს ბირთვულ იარაღზე გადასვლისგან მანამ, სანამ ირანი მხოლოდ ზღვარზე რჩება და არ გადადის ბომბზე).

პირიქით, ესკალაციის შესაძლო ტრიგერი შეიძლება გახდეს მოლაპარაკებების ჩაშლა და მასთან ერთად ირანის ბირთვული პროგრამის პროვოკაციული პროგრესი – მაგალითად, ურანის გამდიდრება 90%-მდე ან ინსპექტორების გაძევება. ასეთ შემთხვევაში, სავარაუდოა, რომ ე.წ. E3 (ბრიტანეთი, საფრანგეთი, გერმანია) 2025 წლის ბოლოს გაააქტიურებენ გაეროს „snapback“ სანქციებს\[5], რაც კიდევ უფრო გააღრმავებს ირანის იზოლაციას. თეირანი შეიძლება უპასუხოს ბირთვული გაუვრცელებლობის ხელშეკრულებიდან (NPT) გასვლით – ეს იქნება რადიკალური ნაბიჯი, რომელიც მიანიშნებს ბომბისკენ სარბენად გადაცემაზე. ასეთ ეტაპზე, ისრაელსა და აშშ-ს ექნებათ გადამწყვეტი არჩევანი: დაარტყან თუ მოითმინონ. მათი გამოცხადებული წითელი ხაზების გათვალისწინებით, ყველაზე სავარაუდო იქნება ისრაელის დარტყმა – აშშ-ის ღია ან ფარული მხარდაჭერის მიუხედავად. ეს გამოიწვევს ომის სცენარს, რომელიც მანამდე აღწერილ იყო – ორმხრივად წამგებიან ესკალაციურ სპირალს. სწორედ იმის გამო, რომ ეს შედეგი ყველა მხარისთვის უკიდურესად ძვირადღირებულია, შეკავების მექანიზმის შენარჩუნების ალბათობა მაღალია, სანამ ასეთი ექსტრემალური ტრიგერები არ მოხდება. ყველა მოთამაშე ეცდება, არ მიიყვანოს მეორე მხარე კუთხეში. მაგალითად, თუკი ირანი მართლაც გაამდიდრებს ურანს ბომბის ხარისხამდე, შეიძლება ეს მოხდეს მცირე რაოდენობით ან ფარულად – რათა არ შეიქმნას აშკარა საბაბი თავდასხმისთვის. ანალოგიურად, ისრაელი შეიძლება თავიდან აიცილოს დაბომბვა, თუ დაინახავს, რომ აშშ-ს შეუძლია ირანის შეკავება ეკონომიკურად ან საიდუმლო საბოტაჟით.

2025–2030 პროგნოზი: თუ გადაწყვეტილებებს მართავს რაციონალურობა, ყველაზე მოსალოდნელი სცენარი იქნება უწყვეტი დაპირისპირება პერიოდული გამწვავებებით, მაგრამ არც სრულმასშტაბიანი ომით და არც დრამატული დიპლომატიური გარღვევით – ძირითადად, ხანგრძლივი შეკავების ბალანსი. ირანი, სავარაუდოდ, ეტაპობრივად გააუმჯობესებს ბირთვულ და სარაკეტო შესაძლებლობებს (უფრო დახვეწილი ცენტრიფუგები, შესაძლოა ზუსტი გრძელდისტანციური რაკეტების გაშვება). აშშ და ისრაელი გააძლიერებენ თავდაცვასა და სადაზვერვო შესაძლებლობებს (სარაკეტო თავდაცვა, კიბეროპერაციები ირანის პროგრამის დასაზვერად). კიბერ-სავაჭრო ომი ალბათ ინტენსივდება – Stuxnet-ის მსგავსი ვირუსები, ისრაელის საიდუმლო ოპერაციები ირანის შენელების მიზნით და ირანული კიბერ-შურისძიება. ეს ქვევით-ზღვრული დაპირისპირება გახდება შეკავების სტრატეგიის ნაწილი, სადაც მხარეები ზეწოლას ახდენენ ერთმანეთზე ისე, რომ ომს არ იწვევენ.

განსაკუთრებული გამოწვევა იქნება პროქსი კონფლიქტების მართვა (იემენი, სირია, ლიბანი, ერაყი), რომელთაც ესკალაციის პოტენციალი აქვთ. მაგალითად, თუ ჰეზბოლასა და ისრაელს შორის ომი იწყება (რაც უახლოეს წლებში არ არის გამორიცხული, განსაკუთრებით ისრაელის ჩრდილოეთ საზღვართან არსებული დაძაბულობის ფონზე), ირანის ჩართულობის ხარისხი იქნება შეკავების ეფექტურობის გამოცდა. დაარტყამს ისრაელი ირანის ტერიტორიაზე IRGC-ის ობიექტებს, თუ ჰეზბოლა ასობით რაკეტას ესვრის? შესაძლებელია – და პასუხად ირანმა შეიძლება ბალისტიკური რაკეტები გაუშვას ისრაელზე. ბირთვული იარაღის გამოყენების გარეშეც კი, ჩვეულებრივი ესკალაცია შეიძლება იყოს მძლავრი, და ბირთვული პოტენციალის არსებობა ფონზე აიძულებს ყველა მხარეს იყოს მეტად ფრთხილი – რაც ქმნის ინდოეთ-პაკისტანის მსგავს სიტუაციას, სადაც ბირთვულ ფონს ქვეშ მიმდინარეობს შეზღუდული შეტაკებები.

ძირითადი მიგნება ის არის, რომ რეგიონი ცივი ომის სტილის ბალანსს დაემსგავსება, სადაც ორი პოლუსი იარსებებს: ირანი და არაოფიციალური აშშ-ის, ისრაელისა და არაბთა კოალიცია. დიპლომატია კვლავ გაგრძელდება (ცხელი ხაზები ან ჩუმი არხები აშშ-სა და ირანს შორის ავარიების თავიდან ასაცილებლად, მოლაპარაკებები ტყვეების გაცვლასა და შეზღუდულ შეთანხმებებზე), მაგრამ ღრმა ნდობა ნაკლებად სავარაუდოა. პერსპექტივა არ გახლავთ კონფლიქტის გადაჭრა, არამედ მისი მართვა. არსებობს არასწორი გათვლების რისკი – განსაკუთრებით იმ შემთხვევაში, თუ რომელიმე მხარე დაუფასებს მეორე მხარის სიმტკიცეს. მაგალითად, ირანის რეჟიმმა, შიდა წნეხის ქვეშ ან დარწმუნებული იმაში, რომ აშშ არ ისწრაფვის ომისკენ, შეიძლება გადაწყვიტოს გადაჭარბება, ფიქრით, რომ დაუსჯელი დარჩება. საპირისპიროდ, ისრაელის ლიდერობამ შეიძლება გადააფასოს თავისი შესაძლებლობა ირანის ბირთვული პროგრამის ლოკალურად განადგურებაზე ფართო ომის პროვოცირების გარეშე. ამგვარი შეცდომების თავიდან ასაცილებლად აუცილებელია წითელი ხაზების მკაფიო კომუნიკაცია. ამ დრომდე, ყველა მხარემ გამოაცხადა თავისი პოზიცია: აშშ აცხადებს, რომ JCPOA-ს დაბრუნება უსასრულოდ არ გაგრძელდება, ისრაელი აფრთხილებს, რომ ირანის ბომბთან მიახლოება თავდასხმას გამოიწვევს, ხოლო ირანი აფრთხილებს, რომ ბირთვულ ობიექტებზე იერიში ფართომასშტაბიანი ომის გამომწვევი იქნება მრავალ ფრონტზე\[2].

დასკვნა: ირანის ბირთვული ბრინკმენშიფი — რომელიც დაფუძნებულია უსაფრთხოების და ბერკეტების რეალისტურ მისწრაფებაზე —, სავარაუდოდ, გაგრძელდება მომდევნო წლებში, თუმცა მას შეუბალანსებს მოპასუხე ძალები, რომლებიც ფხიზლად ადევნებენ თვალს მის ქმედებებს. ეს არის დაძაბული ბალანსი, თუმცა არა აუცილებლობით არარაციონალური ან არამდგრადი, თუ ყველა მოთამაშე თავშეკავებას შეინარჩუნებს. ცივი ომის ისტორია გვასწავლის, რომ მტრები თავიდან არიდებდნენ არმაგედონს სანდო შეკავებით, უკანა არხებით და ომის შემთხვევაში ურთიერთგანადგურების გაცნობიერებით. დღეს ირანსა და მის მოწინააღმდეგეებს მსგავსი გამოცდილების შეძენა უწევთ. 2025–2030 წლების სტრატეგიული პერსპექტივა, შესაბამისად, ალბათ აღინიშნება შეკავებითა და თავშეკავებით, “ცივი” დაპირისპირებით სანქციების და პროქსების მეშვეობით, და ხანდახან დიპლომატიური მცდელობებით იმისათვის, რომ ეს ცივი ომი ნამდვილ ომად არ გადაიქცეს. თუ არ მოხდება რადიკალური ცვლილება — ახალი რევოლუცია ირანში ან მკვეთრად საომარი კურსი ვაშინგტონში ან თეირანში —, მაშინ ყველა მხარეს, როგორც რაციონალურ მოთამაშეს, სავარაუდოდ, ურჩევნია სიცოცხლე დაძაბულ ჩიხში, ვიდრე სიკვდილი დაუფიქრებელ ცეცხლში. ეს არის მერყევი მშვიდობა, მაგრამ მაინც მშვიდობა — დაფუძნებული ნათელ გაცნობიერებაზე, რომ პირდაპირი ომი ყველასთვის კატასტროფა იქნებოდა. მსოფლიოს მოუწევს გაართვას თავი ამ ბინდოვან მდგომარეობას — არც ომი, არც მშვიდობა — იმ იმედით, რომ დროთა განმავლობაში მცირე ნდობა ან შიდა ცვლილება საბოლოოდ გაარღვევს ამ წრეს და მოუტანს ირანის ბირთვულ საკითხს მდგრად გადაწყვეტას.

წყაროები:

1. ზ. იაზდანშენასი და ა. სალეჰი, „ირანის ახალი ბირთვული პოლიტიკა შეკავებასა და პრაგმატიზმს შორის“, Middle East Institute, 9 მაისი, 2024. mei.edu
2. Reuters. „ირანის მეთაური აცხადებს, რომ თეირანი შესაძლოა გადახედოს ‘ბირთვულ დოქტრინას’ ისრაელის მუქარების ფონზე“, 18 აპრილი, 2024. reuters.com
3. ბ. სლავინ და სხვ., „რუსეთი, ჩინეთი და E-3 ამერიკა-ირანის მოლაპარაკებებს ომანში გარედან ადევნებენ თვალს“, Stimson Center, იანვარი 2025. stimson.org
4. ი. თარური, „ტრამპი ცდილობს ბირთვული შეთანხმება გამოასწოროს, რომელიც თავად დაარღვია“, Washington Post, 11 აპრილი, 2025. washingtonpost.com
5. ბ. რავიდი, „ექსკლუზივი: ირანი ამერიკასთან მოლაპარაკებებში შუალედური ბირთვული შეთანხმების შესაძლებლობას განიხილავს“, Axios, 10 აპრილი, 2025. axios.com
6. Reuters. „ჩინეთი, რუსეთი და ირანი ბირთვულ მოლაპარაკებებს პეკინში გამართავენ პარასკევს“, 12 მარტი, 2025. reuters.com
7. ს. უოლტი, The Origins of Alliances. Cornell University Press, 1987 – საფრთხის ბალანსის თეორია. foreignaffairs.com
8. ბ. პოუზენი, „შეგვიძლია ვიცხოვროთ ბირთვულ ირანთან“, The New York Times, 27 თებერვალი, 2006. cato.org
9. Cato Institute. „როგორ გააზვიადა ვაშინგტონმა ირანის საფრთხე“, 14 სექტემბერი, 2021. cato.org
10. საგარეო ურთიერთობების საბჭო. „ტაიმლაინი: აშშ-ის ურთიერთობა ირანთან (1953–2025)“, cfr.org
11. ბრიტანეთის პარლამენტის კვლევითი ანგარიში: „ირანის ბირთვული პროგრამა და რეგიონული უსაფრთხოება“, CBP-9504, 25 ივლისი, 2024.
12. ვ. ნარანგი, „ახალი ბირთვული ძალების სტრატეგიები: ჩრდილოეთ კორეა და ირანი“, Washington Quarterly, 2015. ssp.mit.edu
13. იარაღის კონტროლის ასოციაცია. კ. დევენპორტი, „ამერიკის ბირთვული დიპლომატიის გადახედვა ირანთან 2025 წლისთვის“, Arms Control Today, ოქტომბერი 2024. armscontrol.org
14. Guardian. ო. ჰოლმსი, „ირანელი მეცნიერის მკვლელობა — მხოლოდ ბოლო შემთხვევაა ისრაელზე მიწერილ თავდასხმათა სერიაში“, 27 ნოემბერი, 2020. theguardian.com
15. Al Jazeera. „ირანმა ისრაელზე 300-ზე მეტი დრონი და რაკეტა გაუშვა: რაც უნდა იცოდეთ“, 14 აპრილი, 2024. aljazeera.com
16. Reuters. „ირანმა და აშშ-მა ომანის მოლაპარაკებებს ‘კონსტრუქციული’ უწოდეს და განმეორებაზე შეთანხმდნენ“, 12 აპრილი, 2025. en.wikipedia.org
17. Reuters. „ირანი: ბირთვულ მოლაპარაკებებთან მიმართებით ‘მიუღებლად ფრთხილი’ ვართ“, 26 აპრილი, 2025. en.wikipedia.org
18. ა. კორდესმანი (CSIS), „ირანის სამხედრო და საფრთხის ბალანსი ახლო აღმოსავლეთში“, 2020. (GCC-სა და ირანის სამხედრო ბიუჯეტის შედარება) cato.org
19. Institute for the Study of War. „ირანის განახლება – 18 აპრილი, 2024“ (IRGC გენერალი ჰაღთალაბის კომენტარები დოქტრინაზე) reuters.com
20. ჯ. მირშაიმერი, The Tragedy of Great Power Politics, განახლებული გამოცემა, University of Chicago Press, 2014. (რეგიონალური ჰეგემონიის კონცეფცია) cato.org

This page is also available in: English فارسی עברית العربية