۱. مقدمه: تلاقی تاریخ و تقویم
۱.۱. یک روز تاریخی در دو تقویم
این گزارش به تحلیل عمیق رویدادهای کلیدی میپردازد که در روز ۲۷ شهریور در ایران و معادل میلادی آن، ۱۷ سپتامبر، در سراسر جهان رخ دادهاند. هدف، فراتر رفتن از یک گاهشمار ساده و ارائهٔ زمینهٔ تاریخی، دلایل و پیامدهای هر رویداد است. با بررسی این وقایع، در پی آن هستیم که به درکی جامع از نقش این تاریخ در شکلدهی به مسیر تاریخ ایران و جهان دست یابیم. این روز در هر دو تقویم خورشیدی و میلادی، شاهد رویدادهایی با ماهیتهای گوناگون بوده که هر یک بهعنوان نقطه عطفی در تحولات سیاسی، نظامی، فرهنگی و اجتماعی عمل کردهاند.
۱.۲. رویکردی تحلیلی
رویکرد این گزارش بر تحلیل عمیق و روشنسازی ارتباطات میان رویدادها استوار است. با تکیه بر منابع متعدد، به بررسی همبستگیهای پنهان میان رویدادهای داخلی و بینالمللی و روندهای کلان تاریخی میپردازیم. برای مثال، چگونه یک رویداد داخلی در ایران تحت تأثیر یک بحران جهانی قرار گرفت، یا چگونه یک نبرد نظامی در یک سوی جهان، پیامدهای سیاسی و اخلاقی در مقیاس ملی داشت. این نگاه تحلیلی، خواننده را به سوی درکی جامع از نقش این تاریخ در شکلدهی به مسیر تاریخ ایران و جهان هدایت میکند. این گزارش ابتدا به رویدادهای مهم ایران، سپس به وقایع کلیدی در عرصهٔ جهانی پرداخته و در نهایت، با ارائه یک مقایسه تحلیلی، تصویری کاملتر ترسیم میکند.
۲. گاهشمار ایران در ۲۷ شهریور: رویدادهای سیاسی، نظامی و فرهنگی
جدول ۱: نگاهی گذرا به رویدادهای کلیدی ایران در ۲۷ شهریور
| سال | رویداد | دستهبندی | خلاصه |
|---|---|---|---|
| ۱۳۲۰ | استعفای رضاشاه و به سلطنت رسیدن محمدرضاشاه | سیاسی | انتقال سلطنت در پی اشغال ایران توسط متفقین در جنگ جهانی دوم |
| ۱۳۵۷ | پیام امام خمینی در مورد زلزله طبس | سیاسی-انقلابی | پیامی در واکنش به تلاشهای تبلیغاتی رژیم پهلوی |
| ۱۳۶۰ | عملیات شهید مدنی | نظامی | عملیاتی محدود در غرب سوسنگرد، آخرین عملیات ایران در سال اول جنگ |
| ۱۳۶۶ | عملیات ظفر ۱ | نظامی | عملیاتی نامنظم و برونمرزی توسط سپاه در عمق خاک عراق با همکاری کردهای معارض |
| ۱۳۶۷ | درگذشت استاد شهریار | فرهنگی | درگذشت شاعر معاصر و نامگذاری این روز بهعنوان روز ملی شعر و ادب فارسی |
| ۱۳۷۱ | ترورهای میکونوس در برلین | سیاسی-دیپلماتیک | ترور چهار فعال سیاسی مخالف در رستورانی در برلین (برابر با ۲۶ شهریور) |
| ۱۳۸۸ | حوادث روز قدس | سیاسی-اجتماعی | خیزش مردمی در روز قدس علیه جمهوری اسلامی |
| ۱۳۹۶ | افشای فساد مالی در صندوق ذخیره فرهنگیان | اجتماعی-اقتصادی | اعلام غارت ۹ هزار میلیارد تومان وام توسط ۳۱ نفر |
۲.۱. سال ۱۳۲۰: انتقال سلطنت در سایه جنگ جهانی
در ۲۷ شهریور ۱۳۲۰ (۱۷ سپتامبر ۱۹۴۱)، محمدرضا پهلوی در مجلس شورای ملی سوگند یاد کرد و پس از استعفای اجباری پدرش، رضاشاه، به قدرت رسید.[۱] این رویداد پس از اشغال ایران توسط نیروهای متفقین، یعنی بریتانیا و شوروی، رخ داد و نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران محسوب میشود.[۱] استعفای رضاشاه نتیجه مستقیم فشار خارجی بود. منابع تاریخی به روابط نزدیک رضاشاه با آلمان هیتلری اشاره دارند که باعث نگرانی متفقین شده بود. از آنجا که ایران مسیر حیاتی برای انتقال کمکهای نظامی بریتانیا به شوروی (جبهه شرقی جنگ) بود، متفقین حضور رضاشاه را یک تهدید میدانستند.[۲] به همین دلیل، پس از اولتیماتوم متفقین و پیشروی آنها به سمت تهران، رضاشاه مجبور به کنارهگیری و تبعید شد.[۲] این انتقال قدرت، انتخابی داخلی نبود، بلکه نتیجه یک بحران خارجی بود که سلطنت محمدرضا پهلوی را از همان ابتدا در سایه وابستگی و ضعف قرار داد. این زنجیره علت و معلولی نشان میدهد که سرآغاز حکومت پهلوی دوم، بازتابی از ناتوانی کشور در حفظ حاکمیت ملی در برابر فشار قدرتهای بزرگ بود و این شرایط، سرنوشت تمام دوران سلطنت او را شکل داد.
۲.۲. سال ۱۳۵۷: زلزله طبس و پیام سیاسی امام خمینی
در ۲۷ شهریور ۱۳۵۷ (۱۷ سپتامبر ۱۹۷۸)، تنها دو روز پس از زلزله ویرانگر طبس، امام خمینی از تبعیدگاه خود در نجف پیامی صادر کرد.[۳] ایشان در این پیام، ضمن تسلیت به بازماندگان، اقدام رژیم پهلوی در اعلام عزای عمومی و کمک به زلزلهزدگان را «اشک تمساح» خواند.[۳] این پیام صرفاً یک اقدام بشردوستانه نبود، بلکه حرکتی سیاسی و هوشمندانه برای افشای ماهیت رژیم بود. امام در پیام خود به کشتار بیرحمانه مردم در ۱۷ شهریور اشاره و دولت را به ریاکاری متهم کرد.[۴] او تلاش دولت برای کسب محبوبیت پس از این فاجعه طبیعی را خنثی کرد و در مقابل، مردم را به کمک مستقیم به زلزلهزدگان تشویق و از واریز کمک به حسابهای دولتی برحذر داشت.[۴] این اقدام، یک تاکتیک انقلابی برای استفاده از بحرانها در جهت پیشبرد اهداف سیاسی را به نمایش میگذارد. پیام امام خمینی نه تنها یک دستورالعمل برای امدادرسانی، بلکه بیانیهای بود که مشروعیت دولت را به چالش کشید و شکاف میان مردم و رژیم را عمیقتر کرد. این رویداد نشان داد که چگونه یک رهبر سیاسی میتواند از یک فاجعه طبیعی، ابزاری قدرتمند برای تقویت گفتمان انقلابی بسازد.
۲.۳. جنگ ایران و عراق: عملیاتهای نظامی با اهداف متفاوت
۲.۳.۱. سال ۱۳۶۰: عملیات شهید مدنی
عملیات شهید مدنی در ۲۷ شهریور ۱۳۶۰ (۱۸ سپتامبر ۱۹۸۱) در غرب سوسنگرد با هدف انهدام توان رزمی دشمن و تثبیت مواضع ایران انجام شد. این عملیات محدود که با همکاری سپاه پاسداران و ارتش جمهوری اسلامی ایران صورت گرفت، آخرین عملیات مهم ایران در سال اول جنگ بود.[۵] منابع به پیشروی حدود دو کیلومتر، انهدام ۵۰ تانک دشمن و ۱۶۹۰ کشته و زخمی در میان نیروهای عراقی اشاره میکنند.[۵] این عملیات برای تثبیت خطوط دفاعی در منطقه و جلوگیری از پیشروی بیشتر دشمن حیاتی بود.[۵]
۲.۳.۲. سال ۱۳۶۶: عملیات ظفر ۱
در ۲۷ شهریور ۱۳۶۶ (۱۸ سپتامبر ۱۹۸۷)، قرارگاه برونمرزی رمضان سپاه پاسداران با همکاری کردهای معارض عراقی، عملیاتی نامنظم به نام ظفر ۱ را در عمق ۲۰۰ کیلومتری خاک عراق، در استانهای دهوک و سلیمانیه، به اجرا درآورد.[۳] این عملیات به انهدام مراکز نظامی دشمن و آزادسازی برخی مناطق منجر شد و تلفات دشمن حدود ۱۵۰۰ نفر گزارش شد. مقایسه این دو عملیات، یک روند کلی در استراتژی نظامی ایران را آشکار میکند. عملیات شهید مدنی یک نبرد کلاسیک و محدود با هدف دفاع و تثبیت خطوط جبهه بود. در مقابل، عملیات ظفر ۱، یک عملیات نامنظم و برونمرزی بود که با تکیه بر نیروهای غیرمتعارف و مخالف، به دنبال ضربه زدن به عمق استراتژیک دشمن بود. این تغییر استراتژی، نشاندهنده توانمندی و نقش رو به رشد سپاه در جنگهای نامنظم و برونمرزی، فراتر از نبردهای کلاسیک جبههای، و بازتابی از پیچیدگی فزاینده جنگ و نیاز به تاکتیکهای جدید برای فشار بر دشمن در جبهههای متعدد بود.
۲.۴. سال ۱۳۶۷: درگذشت استاد شهریار و پاسداشت شعر و ادب فارسی
در ۲۷ شهریور ۱۳۶۷ (۱۸ سپتامبر ۱۹۸۸)، سید محمدحسین بهجت تبریزی، متخلص به شهریار، شاعر برجسته معاصر ایران، درگذشت. او در مقبرةالشعرای تبریز به خاک سپرده شد. شهریار بهعنوان شاعری دوزبانه (فارسی و ترکی) شناخته میشود که با اشعار عاطفی و عارفانه خود، محبوبیت عظیمی در میان مردم کسب کرد. پس از درگذشت او، شورای عالی انقلاب فرهنگی، روز ۲۷ شهریور را «روز ملی شعر و ادب فارسی» نامگذاری کرد. این نامگذاری رسمی، صرفاً بزرگداشت یک شاعر نبود، بلکه اقدامی سیاسی و فرهنگی برای نهادینهسازی جایگاه شعر بهعنوان یکی از ارکان بنیادین هویت ایرانی بود. شعر فارسی با تاروپود زندگی ایرانیان، از لالاییها تا سنگ قبرها، عجین شده است. انتخاب شهریار، که پلی میان شعر سنتی و معاصر و زبانهای فارسی و ترکی بود، نشان از تلاشی آگاهانه برای برگزیدن نمادی وحدتبخش و مردمی دارد.
۲.۵. سال ۱۳۷۱: ترورهای میکونوس و پیامدهای دیپلماتیک
شامگاه ۲۶ شهریور ۱۳۷۱ (۱۷ سپتامبر ۱۹۹۲)، چهار فعال سیاسی کرد مخالف جمهوری اسلامی در رستوران میکونوس برلین ترور شدند. لازم به ذکر است که برخی منابع به اشتباه تاریخ را ۲۷ شهریور ذکر کردهاند. دادگاه میکونوس پس از ۱۴۶ جلسه، کاظم دارابی را به حبس ابد محکوم و مقامات بلندپایه جمهوری اسلامی را بهعنوان آمران این ترور معرفی کرد. این حکم، روابط ایران با کشورهای اروپایی را بهشدت تحت تأثیر قرار داد و به فراخواندن سفرای اروپایی از تهران منجر شد. این رویداد به یکی از نمونههای کلیدی اتهام «تروریسم دولتی» علیه یک کشور تبدیل شد. حکم دادگاه آلمان، یک اقدام تروریستی را به کمیتهای ویژه در بالاترین سطح رهبری ایران نسبت داد و این پرونده به نماد تلاش ایران برای حذف فیزیکی مخالفان در خارج از کشور و پاسخ قاطع حقوقی و دیپلماتیک جامعه جهانی تبدیل شد. این ترور تنها یک بحران دیپلماتیک موقت نبود، بلکه زخمی عمیق در روابط ایران با غرب ایجاد کرد که پیامدهای آن تا سالها بعد نیز مشهود بود.
۳. گاهشمار جهانی در ۱۷ سپتامبر: نقاط عطف تاریخ جهان
جدول ۲: رویدادهای کلیدی جهانی در ۱۷ سپتامبر
| سال | رویداد | دستهبندی | خلاصه |
|---|---|---|---|
| ۴۹۰ ق.م. | نبرد ماراتون | نظامی | پیروزی یونان بر ایرانیان در جنگهای یونان و پارس |
| ۱۷۸۷ | امضای قانون اساسی ایالات متحده | سیاسی | امضای سندی که الهامبخش نظامهای دموکراتیک در سراسر جهان شد |
| ۱۸۶۲ | نبرد آنتیتام | نظامی | خونینترین نبرد یکروزه در تاریخ آمریکا و نقطه عطفی در جنگ داخلی |
| ۱۹۳۹ | تهاجم شوروی به لهستان | نظامی | حمله شوروی بهعنوان بخشی از مفاد محرمانه پیمان عدم تجاوز با آلمان |
| ۱۹۷۶ | رونمایی از شاتل فضایی انترپرایز | علمی-فناوری | رونمایی ناسا از اولین شاتل فضایی خود در برابر عموم |
| ۱۹۷۸ | پیمان کمپ دیوید | سیاسی-دیپلماتیک | اولین پیمان صلح میان اسرائیل و یک کشور عربی (مصر) |
| ۱۹۹۱ | انتشار اولین نسخه لینوکس | فناوری | انتشار اولیه سیستمعامل لینوکس |
| ۲۰۱۱ | آغاز جنبش اشغال وال استریت | اجتماعی-اقتصادی | اعتراضات علیه نابرابری اجتماعی و فساد سیاسی در آمریکا |
| ۲۰۲۴ | انفجار پیجرهای حزبالله | نظامی-جاسوسی | یک عملیات اطلاعاتی پیچیده و مدرن علیه حزبالله در لبنان و سوریه |
۳.۱. نبردهای سرنوشتساز: از ماراتون تا آنتیتام
۳.۱.۱. سال ۴۹۰ پیش از میلاد: نبرد ماراتون
نبرد ماراتون، یکی از مهمترین نبردهای جنگهای ایران و یونان، در ۱۷ سپتامبر ۴۹۰ پیش از میلاد رخ داد که به پیروزی یونانیان و عقبنشینی نیروهای ایرانی منجر شد.
۳.۱.۲. سال ۱۸۶۲: نبرد آنتیتام، یک پیروزی استراتژیک در بنبست تاکتیکی
نبرد آنتیتام در ۱۷ سپتامبر ۱۸۶۲، خونینترین نبرد یکروزه در تاریخ جنگ داخلی آمریکا بود. با وجود برتری عددی نیروهای اتحادیه، نبرد به یک بنبست تاکتیکی انجامید و تلفات دو طرف بسیار سنگین بود؛ تلفات اتحادیه بیش از ۱۲٬۴۰۰ نفر و تلفات کنفدراسیون حدود ۱۳٬۷۰۰ نفر بود. با این حال، نبرد آنتیتام یک پیروزی استراتژیک برای اتحادیه بود، زیرا پیشروی ارتش کنفدراسیون به سمت شمال را متوقف کرد. این پیروزی، هرچند تاکتیکی نبود، فرصت سیاسی لازم را برای آبراهام لینکلن فراهم کرد تا تنها پنج روز بعد، اعلامیه اولیه آزادی بردگان را صادر کند. این اعلامیه، جنگ را به یک جنگ صلیبی اخلاقی برای پایان دادن به بردهداری تبدیل کرد و هرگونه امکان مداخله بریتانیا و فرانسه به نفع کنفدراسیون را از بین برد. نبرد آنتیتام نمونه بارزی است که نشان میدهد نتیجه یک درگیری در میدان نبرد، لزوماً به معنای پیروزی در جنگ بزرگتر نیست؛ پیروزی استراتژیک در این نبرد با تأثیر سیاسی و دیپلماتیک آن مشخص شد، نه صرفاً با دستاوردهای نظامی.
۳.۲. پیمانها و جنگها: از جنگ جهانی تا صلحی ناتمام
۳.۲.۱. سال ۱۹۳۹: تهاجم شوروی به لهستان
در ۱۷ سپتامبر ۱۹۳۹، ارتش سرخ شوروی به لهستان حمله کرد. این حمله در چارچوب مفاد محرمانه پیمان مولوتوف-ریبنتروپ انجام شد. شوروی منتظر ماند تا ارتش لهستان توسط نیروهای آلمان تضعیف شود و سپس برای تصاحب سهم خود از خاک لهستان وارد عمل شد. این رویداد نمادی از سیاست واقعی (رئالپولیتیک) بیرحمانه در آستانه جنگ جهانی دوم و نمونهای از تقسیم یک کشور مستقل میان دو قدرت است که اغلب در سایه تهاجم آلمان قرار میگیرد.
۳.۲.۲. سال ۱۹۷۸: پیمان کمپ دیوید
در ۱۷ سپتامبر ۱۹۷۸، انور سادات، رئیسجمهور مصر، و مناخیم بگین، نخستوزیر اسرائیل، با میانجیگری جیمی کارتر، رئیسجمهور آمریکا، پیمان کمپ دیوید را امضا کردند. این مذاکرات که ۱۳ روز به طول انجامید، به اولین پیمان صلح میان اسرائیل و یک کشور عربی منجر شد. این پیمان شامل بازگرداندن صحرای سینا به مصر و برقراری روابط دیپلماتیک بود. با این حال، میراث کمپ دیوید پیچیده است. در حالی که این پیمان به صلحی پایدار میان مصر و اسرائیل و عادیسازی روابط آنها انجامید، اما در دستیابی به هدف گستردهتر خود یعنی برقراری صلح جامع در خاورمیانه ناکام ماند. مذاکرات برای خودمختاری فلسطینیان در کرانه باختری و غزه به نتیجه نرسید و این پیمان نتوانست به تمام درگیریهای منطقه پایان دهد. کمپ دیوید نشان میدهد که صلح یک مفهوم مطلق نیست؛ موفقیت در حل یک مناقشه (میان مصر و اسرائیل) لزوماً به معنای حل تمام مناقشات منطقه نیست و صلح میتواند محدود و وابسته به منافع خاص باشد.
۳.۳. درگیریهای مدرن: انفجار پیجرهای حزبالله (۲۰۲۴)
در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۴، هزاران پیجر و بیسیم متعلق به اعضای حزبالله در لبنان و سوریه بهطور همزمان منفجر شدند. این عملیات که به «عملیات بیپر شوم» معروف شد، توسط اسرائیل انجام گرفت. این حمله پس از آن رخ داد که حزبالله به اعضای خود دستور داده بود برای جلوگیری از نفوذ سایبری و ردیابی اسرائیل، از پیجر به جای تلفن همراه استفاده کنند. ماهیت این عملیات، نمونه بارزی از جنگ اطلاعاتی و اقدامات پنهانی است. اسرائیل از طریق شرکتهای پوششی، مخفیانه مواد منفجره (PETN) را در داخل این دستگاهها کار گذاشته بود. این حمله به کشته شدن ۴۲ نفر (شامل ۱۲ غیرنظامی) و زخمی شدن بیش از ۴۰۰۰ نفر منجر شد. بسیاری از مجروحان دچار آسیبهای صورت و چشم شدند که نشاندهنده طراحی دقیق عملیات برای آسیب رساندن به افرادی است که دستگاهها را در دست داشتند یا نزدیک صورت خود نگه میداشتند. این رویداد، تکامل خیرهکننده جنگ از میدانهای نبرد سنتی به درگیریهای نامتقارن و ترکیبی را نشان میدهد. این حمله «حمله سایبری تسلیحاتی شده» و «یک شاهکار خارقالعاده جاسوسی» نامیده شده است. این عملیات بهطور نمادین، تحول جنگ از نبردهای فیزیکی و رودررو به درگیریهای نامتقارن و مبتنی بر فناوری را به تصویر میکشد.
جدول ۳: مقایسه تلفات نبرد آنتیتام و انفجار پیجرها؛ نمادی از تحول جنگ از میدان نبرد به فناوری
| شاخص | نبرد آنتیتام (۱۸۶۲) | عملیات انفجار پیجرها (۲۰۲۴) |
|---|---|---|
| نوع درگیری | زمینی، رو در رو، کلاسیک | جاسوسی، نامتقارن، سایبری-فیزیکی |
| سال | ۱۸۶۲ | ۲۰۲۴ |
| تلفات تخمینی | حدود ۲۶٬۰۰۰ نفر (کشته، زخمی و مفقود) | حدود ۴٬۰۰۰ نفر (کشته و زخمی) |
| نوع تلفات | عمدتاً پرسنل نظامی | عمدتاً اعضای یک گروه شبهنظامی، به همراه غیرنظامیان |
| ابزارهای مورد استفاده | تفنگ، توپخانه، سرنیزه | پیجرهای حاوی مواد منفجره که از راه دور فعال شدند |
۳.۴. سایر رویدادهای مهم جهانی
در ۱۷ سپتامبر، رویدادهای مهم دیگری نیز در سطح جهان رخ داده است. در سال ۱۷۸۷، قانون اساسی ایالات متحده در فیلادلفیا به امضا رسید؛ سندی که پایههای دولت این کشور را بنا نهاد و الهامبخش بسیاری از نظامهای دموکراتیک در سراسر جهان شد. در سال ۱۹۷۶، ناسا از اولین شاتل فضایی خود، انترپرایز، رونمایی کرد. علاوه بر این، در سال ۱۹۹۱، اولین نسخه سیستمعامل لینوکس منتشر شد و انقلابی بزرگ در دنیای نرمافزارهای متنباز ایجاد کرد. این تاریخ همچنین آغاز جنبش «اشغال وال استریت» در سال ۲۰۱۱ بود که در اعتراض به نابرابری اجتماعی و فساد سیاسی در آمریکا شکل گرفت.
۴. نتیجهگیری: تاریخ و همپوشانی روایتها
۱۷ سپتامبر، تاریخی متراکم از رویدادهای کلیدی در ایران و جهان است. از انتقال قدرت در ایران تحت فشار قدرتهای خارجی در سال ۱۳۲۰ تا ظهور یک تاکتیک انقلابی در پاسخ به یک فاجعه طبیعی در سال ۱۳۵۷، و از جنگهای کلاسیک (آنتیتام و ماراتون) تا درگیریهای مدرن دیپلماتیک و پنهانی (کمپ دیوید و میکونوس)، این روز نمایانگر یک جهان کوچک از تاریخ است. رویدادهای این روز، چه در ایران و چه در سطح جهانی، اغلب نه تنها محصول یک لحظه تاریخی، بلکه نتیجه روندهای بزرگتری مانند جنگهای جهانی، انقلابها و پیشرفتهای فناوری بودهاند. این تاریخ به ما میآموزد که چگونه رویدادهای محلی میتوانند تحت تأثیر روندهای جهانی قرار گیرند و بالعکس. برای مثال، انتقال سلطنت در ایران در سال ۱۳۲۰ مستقیماً با جنگ جهانی دوم مرتبط بود، در حالی که ترورهای میکونوس و پیامدهای آن، بازتابی از روابط پیچیده ایران با جامعه جهانی بود. در مقیاس جهانی، نبرد آنتیتام نشان داد که چگونه یک درگیری نظامی میتواند به یک نقطه عطف سیاسی تبدیل شود و پیمان کمپ دیوید نمونهای از یک صلح ناتمام در منطقهای پرآشوب است. در نهایت، انفجار پیجرها در سال ۲۰۲۴، نماد جدیدترین نوع درگیری در عصر فناوری است که ماهیت جنگ را اساساً تغییر داده است. این تاریخ، با تمام فراز و نشیبهایش، گنجینهای ارزشمند برای مطالعه روندها و روایتهای بههمپیوسته تاریخ است.
منابع مورداستناد
- 5 مرداد محمد رضا پهلوی درگذشت, زمان دسترسی: سپتامبر 17, 2025، https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/130236
- سقوط رضاشاه – ویکی فقه, زمان دسترسی: سپتامبر 17, 2025، https://fa.wikifeqh.ir/%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7_%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87
- رویدادهای مهم این روز در تقویم خورشیدی ( 27 شهریور 1390 ) – راسخون, زمان دسترسی: سپتامبر 17, 2025، https://rasekhoon.net/calender/13900627
- پیام امام در پی وقوع زلزله طبس – پرتال امام خمینی, زمان دسترسی: سپتامبر 17, 2025، http://www.imam-khomeini.ir/fa/n23057/%D8%B3%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%B3_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9_%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AF%D8%B1_%D9%BE%DB%8C_%D9%88%D9%82%D9%88%D8%B9_%D8%B2%D9%84%D8%B2%D9%84%D9%87_%D8%B7%D8%A8%D8%B3
- عملیات شهید مدنی – شهید آوینی, زمان دسترسی: سپتامبر 17, 2025، https://old.aviny.com/occasion/enghelab_jang/defaemoghaddas/93/amaliat/zamini/madani/madani.aspx?%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C
This page is also available in: English
Georgian (Georgia)
עברית
العربية
